Общество

Дзаджджын хуынтæ бахаста ирон литературæйы къæбицмæ

85 азы сæххæст ис РЦИ-Аланийы адæмон поэт, прозаик, тæлмацгæнæг, публицист, Хетæгкаты Къостайы номылпаддзахадон премийы лауреат, Цæгат Ирыстоны æмæ Уæрæсейы Федерацийы культурæйы сгуыхт кусæг – ДЗАСОХТЫ МУЗАФЕРЫЛ!

Райгуырд 1937 азы тъæнджы мæйы 10-æм бон Цæгат Ирыстоны, Бæрæгъуыны (Красногор) Дзасохты Созырыхъо æмæ Хосаты Веринкайы хæдзары. Раджы баззад сидзæрæй. Йæ фыд Созырыхъо нал сæздæхт Фыдыбæстæйы стыр хæсты быдырæй, йæ мад Веринка та йæ цардæй ахицæн 1954 азы. 1952 азы каст фæци Бæрæгъуыны авдазон скъола æмæ бацыд сæ сыхаг хъæу Николаевскы станицæйы астæуккаг скъоламæ. Каст æй куы фæцис, уæд 1955 азы йæ ахуыр адарддæр кодта Хетæгкаты Къостайы номыл Цæгат Ирыстоны педагогон институты. Йæ фыццаг æмдзæвгæ «Фæззæг» фæзынд 1954 азы Æрыдоны районы газет «Ленинон»-ы.

Музафер сфæлдыстадон куыст кæны æхсай азæй фылдæр. Уæдæй нырмæ йæ къухы бафтыд бирæ æмдзæвгæтæ, радзырдтæ, уацаутæ æмæ романтæ ныффыссын. Мыхуыры йын рацыд йæхи фыст æмæ, ирон æвзагмæ кæй ратæлмац кодта, дæс æмæ ссæдз ахæм чиныджы бæрц. Бацæттæ кодта æмæ мыхуыры рауагъта «Поэзийы бон», Александр Пушкины æмдзæвгæтæ уырыссаг æмæ ирон æвзæгтыл (йæ райгуырды дыууæфондзыссæдз азы бонмæ), Хетæгкаты Къостайы æмдзæвгæтæ сывæллæттæн «Хæрзæггурæггаг» (уый дæр ирон æмæ уырыссаг æвзæгтыл), сывæллæтты литературæйы хрестомати «Нæ хурты хуртæн» (Айларты Измаил æмæ Бицъоты Гришимæ), Чехойты Сæрæбийы чиныг «Æргом зæрдæ».

Ирд уацмыстæ ныффыссын бафтыд Музаферы къухы. Ирон литературæ фæхъæздыгдæр кодта «Фыды фарн», «Ракæндзынæн дын мæ зарæг», «Арсы уазджытæ», «Уалдзыгон стъалытæ», «Зæххы уæз», «Урсдоны былыл – Бæрæгьуын, «Бехъаны мугæ», «Иры дзыхъхъ», «Зæрватыкджын бæстæ», «Иры лæвар – сусæг хæс», «Менджы сой», «Мысыры сыджыт» æмæ бирæ æндæр чингуытæй.

Дзасохы-фырт сывæллæтты зæрдæтæ барухс кодта йæ радзырдтæ, æмдзæвгæтæ æмæ аргъæуттæй. Дæсны у тæлмац кæнынмæ дæр. Ирон æвзагмæ раивта уырыссаг æмæ фæсарæйнаг номдзыд фысджыты уацмыстæ. Се ’ппæт дæр ын тæлмацгонд æрцыдысты бæрзонд æмвæзадыл, фæлæ йын уæлдай раппæлинагдæр сты Омар Хайямы цыппаррæнхъонтæ æмæ Уильям Шекспиры сонеттæ. Ирон æвзагмæ ма ратæлмац кодта ноджы дæр У. Шекспиры, А. Пушкины, М. Лермонтовы, Л. Толстойы, И. Тургеневы, А. Чеховы, Дж. Стейнбекы, С. Цвейгы, П. Меримейы, Э. Успенскийы æмæ бирæ æндæрты уацмыстæ.

Музафер æрмæст Ирыстоны нæу зындгонд, фæлæ ма бирæ бæстæты дæр. Йæ уацмыстæ йын сæхи взæгтыл кæсынц уырыссæгтæ, украинæгтæ, белоруссæгтæ, цæцæйнæгтæ, хъалмыхъхъæгтæ, кæсгæттæ, абхазæгтæ, венгрийæгтæ, болгайрæгтæ, монгойлæгтæ, индийæгтæ æмæ бирæ æндæр адæмтæ.

Дзасохы-фырт нæ мадæлон æвзагмæ цы бирæ пьесæтæ раивта, уыдонæн сæ фылдæр æвæрд æрцыдысты Ирон театры сценæйы. Уыдонимæ сты: И. Друцейы «Зæрдæйæн дæр зæрдæ ис», А. Камюйы «Калигулæ», Т. Миннулины «Авдæны зарæг», Я. Илекы «Æдылы Гонза», М. Ибрагимбековы «Адæмы сæрвæлтау», Ш. Чкадуайы «Кукла» æмæ æндæртæ.

Музафер у поэт-зарæггæнæг дæр. Йæ ныхæстæм гæсгæ йын Гæздæнты Булат, Цорионты Резван, Хъуылаты Елхъан, Бериты Алыбег, Мыстулаты Ирæ, Есенаты Женя æмæ иннæ композитортæ ныффыстой бирæ зæрдæмæхъаргæ зарджытæ.

Музаферы уацмыстæй бирæтæ хаст æрцыдысты скъолаты ахуыргæнæн чингуытæм. Уый ирон æвзагмæ раивта райдайæн кълæсты ахуыргæнæн фондз чиныджы. Ирон æвзагыл йæхи тæлмацæй хицæн чингуытæй рауагъта Хетæгкаты Къостайы «Дзæбидырдзуан» (дыууæ хатты), В. Шукшины радзырдтæй иу къорд æмæ Ч. Айтматовы уацау «Мæ сырхсæрбæттæнджын рæсугъд».

Поэт бирæ азты фæтæлмац кодта Омар Хайямы рубаитæ (цыппаррæнхъонтæ) æмæ сæ 2001 азы Мæскуыйы рауагъдад «Менеджер»-ы иууылдæр (817 цыппаррæнхъоны) ныммыхуыр кодта ирон æмæ уырыссаг æвзæгтыл. Уыцы тæлмацтæ æмæ йын йæ чиныг «Дзæбидыры хъул»-ы тыххæй 2002 азы саккаг кодтой Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон преми. Культурæмæ цы аккаг æвæрæн бахаста, уый тыххæй та йын радтой Цæгат Ирыстоны æмæ Уæрæсейы Федерацийы культурæйы сгуыхт кусæджы ном.

1971 азы Музаферы снысан кодтой фæсивæды газет «Молодой коммунист»-ы редакторæй. Дыууæ азы фæстæ йæ ахуырмæ арвыстой Мæскуыйы СЦКП-йы ЦК-йы цур Уæлдæр партион скъоламæ æмæ йæ каст фæцис сырх дипломимæ. Æртæ азæй чысыл фылдæр бакуыста партийы Цæгат Ирыстоны обкомы инструкторæй. Уыди телеуынынад æмæ радиохъусынады комитеты сæрдары хæдивæг, сывæллæтты журнал «Ногдзау»-ы сæйраг редактор, ныртæккæ та у йæ хæдивæг.

Дзырд дæр ыл нæй, йæ цæхæркалгæ курдиаты фæрцы Музафер ирон адæмы фæхæстæгдæр кодта иннæ адæмтæм, равдыста сын, ирон фарны мæсыг фидар кæй у, уый.

Музафер, айс зæрдбын арфæтæ газет «Владикавказ»-ы редакцийы кусджытæй дæр. Фыццаджыдæр  у æнæниз æмæ зæрдæрухс! Бирæ уацмыстæ ныффыссын ма дын бантысæд! Дæ бæллицтæ иууылдæр дæ къухы бафтæнт! А дунейы хорздзинадæй цы ис, уыдонæй хайджын у!

САБЫРДЗИНАДЫ ПРОСПЕКТ  

Ацы стыр уынджы бæлæстæ

Зонынц иу бæласау мæн.

Тилынц радыгай мæ фæстæ

Ног сæ базыртæ фæлмæн.

 

Ардæм тагъд фæкæнын дардæй,

Ардыгæй нæ кæнын тагъд.

Ардæм рацæуын фæлладæй,

Ам та нал вæййын фæллад.

 

Ам æндæр ад кæны уæлдæф,

Ам æндæрхуызон у зæхх.

Ацы ран вæййын æнæрцæф,

Ам мæнæн ныччынди цæхх.

 

Ам мæ царды хуыздæр бонтæм

Хур йæ цалхыдзагæй каст.

Ам æнæнхъæлæджы сонтæй

Райхъал ноггуырдау мæ уарзт.

 

ЦЫБЫРТЫ ЛЮДВИГ МУЗАФЕРЫ ТЫХХÆЙ:

Курдиатджын адæймæгты хъысмæт иухуызон нæ рауайы кæронмæ. Сæ иутæн сæ ном скадджын вæййы сæ амæлæты фæстæ, амондджындæр сæ чи фæвæййы, уыдонмæ та кад æмæ зынгæдзинад æрцæуы сæ удæгасæй.

Дæлдæр кæй кой кæнынмæ хъавын, уый дæр амондджынты нымæцмæ хауы –  Дзасохты Музафер – ссис адæмы уарзон фыссæг, йæ кадджын ном хъуыстгонд у æнæхъæн Ирыстоны дæр.

Фысджытæй иу жанры чи фæкусы сæрæй кæронмæ, ахæмтæ бирæ не сты. Гъе, фæлæ алы жанрты æмхуызон стыр æнтыстытæ равдисын алкæмæн нæ бантысы… Афтæ зæгъæн нæй Музаферæй. Куыд фыссæг, афтæ йе сфæлдыстадæн ис æртæ бындуры: поэзи, прозæ æмæ тæлмацгæнæг. Мæнмæ афтæ кæсы, æмæ цыма автор æмхуызон хорз арæхсы æмæ йæхи курдиатджынæй æвдисы æртæ жанры дæр.

Бирæ сты, тæлмацмæ æмхиц чи сты, уыцы фысджытæ. Уыдоны фæрцы ирон чиныгкæсæг базонгæ ис дунейы фысджыты хуыздæр уацмыстимæ. Музафер дæр стыр æвæрæн бахаста ацы хъуыддагмæ, уæлдайдæр та, Омар Хайямы иронау кæй сдзурын кодта, уымæй. Бестауы «Стайы цармдарæг» æмæ Музаферы Хайямы рубаитæ нымайын ирон æвзагмæ тæлмац литературæйы хуыздæртыл.

Музаферы поэзийæ мæм æппæты зæрдæмæхъаргæдæртæ кæсынц йæ цыппаррæнхъонтæ. Иуæй-иуты дзы ахæм арф æмæ куырыхон хъуыдытæ ис æмæ лæг фæгуырысхо вæййы: Хайямы кæсыс æви Музаферы… Мæнмæ гæсгæ, дæс азы дæргъы æдзух Хайямы уацмыстимæ кæй архайдта, уый тынг фæахъаз нæ поэтæн йæ курдиаты суадоны тынгдæр сабузынæн.

Рæдыдыстæм, нæй йыл ныхас дæр,

Нæ нæм хъардта адæмы хъæр…

Цы къухтæй æмдзæгъд кодтам раздæр,

Ныр уыдонæй хойæм нæ сæр.

Музаферæй цыбырдæр æмæ хуыздæр ничима загъта, Горбачевы рацарæзт куыд фыдæнхъæл фæкодта советон адæмы, уый тыххæй.

Нæ фысджытæй ныййарæг мадыл чи нæ фыста æмæ зарыд, ахæмтæ тынг гыццыл сты. Музафер цы бирæ рæсугъд æмæ алыхуызон зæрдæмæхъаргæ æнкъарæнтæй сныв кодта йæ сидзæргæс мады фæлгонц, уый йæхæдæг æгæр диссаг у… Йе ’дзард ныййарæджы бæрц уарзы Музафер йæ райгуырæн хъæу Красногоры. Йæ уацмысты сæйраг хъайтартæй дæр бирæты фæлгонцтæ сты йе ’мхъæуккæгтæ. Æмæ æз хæлæг кæнын уыцы фæрнджын хъæумæ, Музаферы хуызæн курдиатджын фыссæг кæй æхсæнæй рацыд. Музафер йæ бирæвæрсыг сфæлдыстадæй дзаджджын хуынтæ бахаста ирон литературæмæ. Курдиатджын фыссæгæй дарддæр ма уый у Ирыстоны уарзон хъæбул, у хорз æмгар æмæ бинонты хорз хистæр. Мæ зæрдæ йын зæгъы ноджы фылдæр æнтыстытæ.

 КЪУДУХТЫ Маринæ


Похожие записи:

Общество

Дополнительное образование нового поколения

Красивое слово «кванториум» до недавнего времени было для меня новым и непонятным.

Общество

Условием выхода в финал «Лидеров России» станет реализация социально значимых проектов в регионах

Участники конкурса молодых управленцев «Лидеры России» для выхода в финал должны будут придумать и реализовать в своем регионе социально значимый проект.

Общество

Не для галочки

Активисты «Молодежки ОНФ» и представители республиканских ведомств рассказали журналистам об итогах

Общество

«Внимание – дети!»

В Республиканском дворце детского творчества имени Б.Е. Кабалоева прошло торжественное открытие автогородка «Внимание – дети!».

Общество

Женщина – душа вселенной

Есть люди, после встречи с которыми хочется стать лучше.

Общество

Следкому – 11 лет

15 января – день образования Следственного комитета РФ

Все новости из категории:Общество