ОБЩЕСТВО

«Адæм, дæ фырт дæн, дæ хъæбул дæн æз»

Поэт, прозаик, драматург, литературæиртасæг, публицист æмæ тæлмацгæнæг Дзанайты Иваныл сæххæст 126 азы

 

«Нигеры поэзи у вазыгджын аивадон фæзынд. Йæ лирикæйы хуыздæр уацмыстæ фыст сты поэзийы тæккæ бæрзонддæр æмвæзадыл. Йе ʼмдзæвгæтæ хицæн кæнынц сæ арф хъуыды æмæ сæ психологизмæй, нывæфтыд аивадæй дзаг сты зынджы стъæлфæнтæй æмæ удцырынгæнæг рæнхъытæй». Джыккайты Шамил

 

Нигер уыд курдиатджын поэт, ахуыргонд æмæ хъуыдыгæнæг, ахуыргæнæг æмæ рухстауæг. Нигер æрдзæй рахаста сфæлдыстадон курдиат, йæ цæст уыди уынаг, йæ зæрдæ – æнкъараг, фæлæ уыцы миниуджытимæ поэт æххæст æмæ ифтонг уыд зонындзинæдтæй, ахуырадæй. Æппæт уыцы миниуджыты фæрцы йын бантыст йæ рæстæг æмæ йæ адæмы цард парахатæй равдисын. Нигер уыди ныфсхаст поэт, гуманист, сæрибарыл зарæггæнæг, æргом æмæ хъæрæй дзырдта рæстдзинад. Уымæ гæсгæ йæ поэзи хоны размæ, рухс нысанмæ, рæстдзинад дунемæ.

 

Нигер (Дзанайты Иван) райгуырдис 1896 азы 2 ноябры Нары зылды. Дзанайты Иван йæ сабибонтæ арвыста хæхбæсты. Хæххон æвадат царды нывтæ: хæххон æрдзы романтикон карз хуыз, йæ зæйтæ æмæ йæ сахатæ, дурджын хуымтæ æмæ бæрзонд хизæн фæзтæ, нарæг фыд фæндæгтæ, хæххон ныхас йæ цин æмæ йæ сагъæстимæ – адон арф бынат æрцахстой йæ сабийы зæрдæйы æмæ дзы нал рахызтысты, суанг йæ лæджы кармæ куы бацыд, зынгæ поэт куы ссис, уыцы бонтæм дæр. Иван уыди зæрдæргъæвд саби æмæ тырныдта ахуырмæ. 1908 азы каст фæци Нары райдиан скъола, уый фæстæ та Дзæуджыхъæуы дины скъола (1913 азы).

 

1913 азæй 1917 азмæ Нигер ахуыр кодта Æрыдоны семинары. Уый уыди ахсджиаг рæстæг йæ зондахасты рæзтæн. Семинары цы æвзыгъд æмæ зæрдæргъæвд фæсивæд ахуыр кодта, уыдон уадзын байдыдтой къухфыст журнал «Фидиуæг», йæ аразджытæй иу уыдис Иван, йæ фæсномыг – Сау лæппу. Ацы журналы фæзындысты поэты иннæ фæсномыгтæ Ололи æмæ Нигер дæр. Æрыгон поэт тынг сагъæс кодта ирон адæмы хъысмæтыл, нæ культурæйы рæзтыл, тырныдта цард æмбарынмæ, йæ фæзындтæн аргъ кæнынмæ. Йæ зæрдæмæ арф иста Къостайы зарджытæ, цымыдисæй каст уырыссаг æмæ европæйаг литературæ.

 

Фæлæ Нигер агуырдта йæхи фæндаг, йæхи поэтикон хъæлæс. Æмдзæвгæ «Æхсызгон зарджыты тыххæй» у поэты сфæлдыстадон манифест. Нигер фыссы, зæгъгæ, цард уæззау кæм у, адæм тыхст кæм сты, уым поэт хъæлдзæг зарджытæ нæ кæндзæн.

 

Æрыдоны семинары фæстæ Нигер ахуыр кæнынмæ бацыд Саратовы университетмæ. Ам ахуыр кодта æвзæгтæ, зындгонд филологты фæрцы (В.М. Жирмунский, М.Ф.К. Фасмер) арфдæр базыдта литературæ, архайдта сфæлдыстадон æмæ зонадон къордты. Каникулты фæстæ йын Саратовмæ аздæхыны фадат нал фæци – мидхæст бацыд йæ тæмæны. Поэт йæ бæстæ федта зындоны уавæры, æфхæрæг тыхты бын. Уыцы уавæртæ нывæфтыд æрцыдысты къорд уацмысы («Додой»). 1920 азы Цæгат Ирыстоны æрфидар Советон хицауад. Уыцы азты лæуд уыди æхсæнадон хъуыддæгты, архайдта адæмон ахуырады оргæнты куысты. 1927 азы Нигерæн фадат фæци Хæххон педагогон институты ирон æвзаг æмæ литературæйы хайадмæ бацæуынæн.

 

Институт каст куы фæци, уæд æй айстой аспирантурæмæ, уый фæстæ куыста педагогон институты. Нигер уыди дæсны ахуыргæнæг, хорз зыдта дунейы литературæ. Уыцы иу рæстæджы куыста Цæгат Ирыстоны зонадон-иртасæн институты литературон хайады сæргълæууæгæй дæр. Ахуыргонд разамынд лæвæрдта аспирантты ахуыртæн, йæ кусджытимæ æмбырд кодтой адæмон сфæлдыстад, арæзта ахуыргæнæн чингуытæ.

 

Нигер сфæлдыстадон куыст кæнын райдыдта 1914 азы. Уыцы рæстæджы Ирыстоны стыхджын сты капиталистон ахастдзинæдтæ, хъæуты цæрджытæ цæхгæр фæдихтæ сты мæгуыртæ æмæ хъæздгуытыл, се ʼхсæн тыхджын кодта кълассон тох. Октябры революцийы агъоммæ æмдзæвгæты Нигер æвдыста хæххон царды нывтæ, мæгуыр адæмы æвадат уавæртæ, сæ фæндтæ æмæ сæ бæллицтæ. Фæнды йæ, сæ цард куы фæхуыздæр уаид, истæмæй сын æххуыс куы уаид. 1917 азмæ дæр бынтон нæма сбæрæг Нигеры тохы нысан, йæ фидæны фæндæгтæ йæ цæстытыл нæма уадысты, йæ зæрдыл-иу фæзынди дызæрдыгдзинæдтæ. Фæлæ революцийы уылæнтæ куыд тыхджындæр кодтой, афтæ Нигеры сфæлдыстады дæр тыхджындæр кодтой сæрибары мотивтæ.

 

Февралы революцийы рæстæджы «Размæ!», зæгъгæ, йæ иу æмдзæвгæйы поэт сиды мæгуыр хæххон адæммæ. Цингæнгæйæ сæмбæлдис Иван 1917 азы революцийы уылæнтыл. Нигер фыста лирикон æмдзæвгæтæ æмæ эпикон поэмæтæ. Уыцы жанртæ ирон поэзийы Нигеры агъоммæ дæр уыдысты, фæлæ сæ Нигер бæрæг фæхъæздыгдæр кодта, бахаста сæм ног идейон мидис, ног поэтикон формæтæ. «Хидыл», «Нæ тæрсын æз!», «Фæстаг хъæбыс», «У фадат аразæг» æмæ æндæр ахæм æмдзæвгæтæ ирон лирикæйы ног сты сæ арф философон хъуыдымæ гæсгæ æмæ, поэт йæ хъуыдытæ раст равдисынæн цы ног формæтæ ссардта, уымæ гæсгæ дæр. Нигер ирон поэзимæ бахаста ног фæлгонцтæ, ног хъуыдытæ, ног темæтæ æмæ поэтикон ног формæтæ. Уыдон дзурæг сты, Нигеры поэзи ирон литературæйы историйы стыр бынат кæй ахсы, ууыл.

 

Ралæууыдысты 1937–1938 азтæ. Фыдгæнджытæ, козбаутæ, фæлитойтæ курдиатджын поэтыл фыстой хахуыртæ, кодтой йыл даутæ, хуыдтой йæ советон æхсæнады знаг. Ахæм уавæрты рыст йæ зæрдæ, саст йæ хъару.

 

Фæлæ уыцы уавæрты дæр поэт йæ зæрдæ дардта фидæныл, фæндыд æй адæмæн лæггад кæнын, æмæ куыста. Бирæ тых радта 1939 азы Къостайы уацмысты фыццаг академион рауагъд цæттæ кæнынæн. Уыд Нарты комитеты уæнг æмæ ахъаззаг куыст бакодта эпосы иугонд текст аразыныл, ныффыста цалдæр мидисджын уацы эпосы бындурон фарстаты фæдыл, тæлмац кодта æндæр адæмты фысджыты уацмыстæ ирон æвзагмæ. Фæлæ фыдцард æмæ уæззау куыстæй, мæстытæ æмæ сфæлдыстадон сагъæстæй тадысты йæ тыхтæ, æмæ иры номдзыд фырт цардæй ахицæн 1947 азы.

 

Нигеры курдиат æмхиц уыд эпикон сфæлдыстадмæ дæр. Поэт поэмæйы жанры ныффыста «Уæхатæджы фырт чысыл Гуыйман», «Мулдар», «Бадилон симд», «Гыцци».

 

Поэт, прозаик, драматург, литературæиртасæг, публицист æмæ тæлмацгæнæг, уый йæ царды фæстаг бонтæм архайдта, нæ литературæйы, культурæйы, историйы райхалинаг фарстытыл. Иутомоны автор стыр бавæрæн бахаста «Нарты эпос»-ы ранывæст, редакци æмæ рауадзыны хъуыддагмæ. Нигер уыд курдиатджын тæлмацгæнæг, ратæлмац кодта дунеон классикты хуыздæр уацмыстæ ирон æвзагмæ: Марциал, Хайям, Гейне, Крылов, Пушкин, Грибоедов, Лермонтов, Тютчев, Фет, Горький, Гафури. Йæ литературон архайд Нигер адарддæр кодта, куыд Къостайы фæдон, афтæ.

 

Нигер дзырдта, зæгъгæ, «у фадат аразæг». Фæлæ цы фæнды уавæры дæр хъуыдыгæнæг æмæ аразæг адæймаг кæны уæлахиз. Поэт-гуманист æвдисы адæймаджы стырдзинад, йæ уды рухс, йæ зонды тых – уыдон раргом вæййынц тохы. Адæймаджы рæсугъддæр идеал у сæрибар, йæ нысан – адæм æмæ фидæны фарныл кусын. Нигерæн йæ бон уыд зæгъын:

 

Адæм, дæфыртдæн, дæхъæбулдæнæз,

Адæм, дæ туг æмæ де стæгдæнæз.

 

Нæ фысджытæй Нигеры тыххæй зæрдæмæхъаргæ ныхæстæ чи загъта, уыдонимæ уыд Тыбылты Алыксандр дæр: «Курдиатджын æмæ культурон фыссæг Нигеры поэтикон уацмыстæ æххæст вæййынц эмоцион удæй, йæ хъуыдытæ,йе ʼнкъарæнтæ ахæм джиппы ауадзы,æмæ зæрдæйы къултæ ныццæвынц, адæймаджы уæнгты ахъарынц».

 

Дзанайты Иваны ном хæссы Дзæуджыхъæуы сæйрагдæр уынгтæй иу.

 

ФАРС БАЦÆТТÆ КОДТА КЪУДУХТЫ МАРИНÆ

 


Похожие записи:

ОБЩЕСТВО 27.05.2022 в 21:31

Цвети, Осетия моя

30-летие Северо-Осетинского регионального межнационального общественного движения «Наша Осетия» торжественно отметили в Национальном театре оперы и балета РСО-А. Большую роль в организации, да и в принципе существования «Нашей Осетии», сыграл Вячеслав Лагкуев. 

ОБЩЕСТВО 26.09.2022 в 20:48

Спортивные состязания в День города

В День города, 24 сентября, Комитет молодежной политики, физкультуры и спорта АМС Владикавказа провел большое количество спортивных мероприятий.

ОБЩЕСТВО 18.03.2022 в 19:43

У картонки будет вторая жизнь

Тонны картона, белой бумаги, книг, журналов. Регоператор «ЭРА» в тестовом режиме начал прессовать картон и макулатуру. Их тщательно сортируют, прессуют и отправляют в регионы, где отходам дают вторую жизнь.

ОБЩЕСТВО 12.12.2017 в 10:48

Пассажирские перевозки остаются больной темой

В Правительстве РСО-А впервые состоялась встреча руководителей министерств и ведомств регионов СКФО, курирующих транспортную отрасль.

ОБЩЕСТВО 13.11.2018 в 14:11

В знак дружбы Северной Осетии и Кабардино-Балкарии

В селении Эльхотово была высажена «Аллея дружбы», символизирующая добрососедские отношения Республики Северная Осетия – Алания и Кабардино-Балкарской Республики.

ОБЩЕСТВО 22.07.2022 в 22:25

Ирон аив дзырдӕн табугӕнджыты хӕрзиуӕгӕн

Арӕх вӕййы фӕхъусӕн, ома рӕстӕг донимӕ кӕй абарынц, уымӕн ӕмӕ сӕ дыууӕ дӕр ӕнӕрынцойӕ, фӕллад нӕ зонгӕйӕ, тӕхынц размӕ. О, азтӕ бирӕ цаутӕ, бирӕ хъуыддӕгтӕ бӕттынц адӕймагимӕ.

Все новости из категории: ОБЩЕСТВО