Общество

Хæствæлладæй систа ирон литературæйы рæзты тырыса

Поэт æмæ драматург, тæлмацгæнæг æмæ æхсæнадон кусæг,Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг Плиты Грисы райгуырдыл сæххæст 108 азы

Плиты Дзамболаты фырт Грис райгуырд 15 октябры 1913 азы Хуссар Ирыстоны Ручъы хъæуы, хуымæтæг зæхкусæджы хæдзары. 1920 азы, гуырдзиаг меньшевиктæ Хуссар Ирыстоны адæмы сæ фыдыуæзæгæй куы асырдтой, уæд Дзамболат йæ бинонтимæ ныууагътой сæ райгуырæн хæдзар æмæ ралыгъдысты Цæгат Ирыстонмæ. Æрбынат кодтой ногарæзт хъæу – Ногиры. 1925 азы Грис ахуыр кæнынмæ бацыд Дзæуджыхъæуы педагогон техникуммæ. Уыцы рæстæг уым уыд райдайгæ фысджыты литературон къорд, разамынд ын лæвæрдта Гуыриаты Гагуыдз.

Ахуыргæнæджы дæсныйад райсгæйæ (1930), Грис иуцасдæр акуыста скъолайы. Уый фæстæ сфæнд кодта ахуыр кæнынмæ Мæскуыйы театралон аивады институтмæ ацæуын. Æнтыстджынæй йæ каст фæци 1935 азы æмæ кусын райдыдта Цæгат Ирыстоны паддзахадон драмон театры актерæй, литературон хайады сæргълæууæгæй.

Райдыдта Фыдыбæстæйы Стыр хæст æмæ араст тугуарæн хæстмæ Грис дæр йе ’мгæрттимæ.

Ныфсы зиууæтты фесæфтам уæд нæ литературæ стыр ныфс кæмæй æвæрдта, ахæм суинаг фысджытæ. Хæсты быдыры баззад 55 æрыгон лæппуйы: Кочысаты Махарбег, Калоты Хазби, Бекъойты Амыран, Плиты Зауыр, Хуадонты Иссæ, Хæмыцаты Георги æмæ æндæртæ. Фæлæ, табу Хуыцауæн, чи мa нын æрыздæхт: Бекъойты Е., Гафез, Токаты А., Цæгæраты М., Дзаттиаты Т., Хъайтыхъты Г., Дарчиты Д., Гаглойты Н., Мæргъиты Къоста, Дзугаты Г., Нафи, Асаты Р., Букуылты А. æмæ æндæртæ. Се ’хсæн Плиты Грис дæр. Уыдон хæствæлладæй систой ирон литературæйы рæзты тырыса. Æфсæддон службæ кады хъуыддагыл нымадта Грис. Уыд эскадроны командир, нæмыгзгъал ротæйы командир, дзæвгар рæстæджы куыста æфсæддон газеты редакцийы дæр.

Бирæ хорзæхтимæ сыздæхт Грис хæсты быдырæй, йæ риуæй æрттывтой дыууæ «Сырх Тырыса»-йы ордентæ, дзæвгар майдантæ. Æниу, хæсты агъоммæ, 1939 азы Грисæн йæ егъау æхсæнадон-литературон куысты тыххæй лæвæрд æрцыд «Кады нысан»-ы орден. Йæ хæстон сгуыхтдзинæдты тыххæй хорзæхджын æрцыд æртæ ордены æмæ бирæ майдантæй.

1946 азы, Советон æфсадæй демобилизацигонд куы æрцыд (1946) Грис, уæд сси Цæгат Ирыстоны драмтеатры директор, 1948–1952 азты та куыста журнал «Мах дуг»-ы бæрнон редакторæй. 1955–1957 азты Плийы-фырт йæ зонындзинæдтæ уæлдæр кодта Мæскуйы, М.Горькийы номыл литературон институты Уæлдæр курсыты.

Грисы фыццаг сфæлдыстадон фæлварæнта райдыдтой 20-æм азты кæрон. Йæ фыццаг æмдзæвгæ «Цомут рухсмæ» мыхуыры рацыд 1929 азы газет «Æвзонг тых»-ы, йæ æмдзæвгæты фыццаг æмбырдгонд «Базырджын азты» та рухс федта 1933 азы. Плийы-фырты дыккаг æмбырдгонды («Æмдзæвгæтæ», 1939) зыны авторы поэтикон курдиат. Чиныг тынг фæцыд ирон литературæкæсджыты зæрдæмæ, поэты ном сси зындгонд. Уымæн æвдисæн у 1939 азы, ирон литературæйы корифей Коцойты Арсенимæ иумæ «Кады Нысанæй» хорзæхджын кæй æрцыд æрыгон поэт Плиты Грис дæр, уый. Уыцы хæрзиуæг уæд фыццаг хатт лæвæрд æрцыд фысджытæн.

1948 азы рацыд Грисы хæстон æмдзæвгæты æмбырдгонд «Салдат». Дзуццаты Хадзы-Мурат фыста: «Фыдыбæстæйы Стыр хæст уыдис ахæм ахъаззаг тых, Грисы цард чи фæфæлдæхта æмæ йын йæ поэзийы бындур чи схъандзал кодта». Нæ курдиатджын поэт Джыккайты Шамил дæр стыр аргъ кодта Грисы сфæлдыстадæн. Йæ чиныг «Ныхасы фарн»-ы фыссы поэты тыххæй: «Грисы курдиат райхъал хæсты уынæрæй, бахсыст хæсты цæхæры, срухс ис хæсты трагизмæй». «Уæлахизы кадæг» уыд æрыгон поэты фыццаг хæстон æмдзæвгæ. Уым фылдæр уыд тохмæ сидт, ныфсы ныхæстæ, ард æмæ сомытæ. Уым ныхæй-ныхмæ лæууынц хæрам æмæ уарзт, тыхми æмæ сæрибар, тæппуд æмæ хъайтар, æгад æмæ кад. Фæлæ дзы нæма ис хæст йæхæдæг, нæй дзы, йемæ цы удхар æмæ рыст хæссы, уый. Хъæздыг у мидис æмæ æнкъарæнтæй Грисы хæстон лирикæ. Хæст йæ алы хуызы зыны Грисы поэтикон нывты. Поэт æвдисы æфсæддоны цард хицæн уавæрты, фæлгъауы йын йæ удхар, йе сгуыхт, йæ сагъæстæ («Салдат», «Хæцæны», «Æртхутæгдон» æмæ æнд.). Грис æрмæст «Авд цухъхъайы» куы ныффыстаид, уæддæр ирон адæмы зæрдæты баззадаид ирон поэзийы зæрингуырдæй.

Бирæвæсыг æмæ хъæздыг у Грисы сфæлдыстад. Ахадгæ бынат дзы ахсынц йæ драмон уацмыстæ. Зæгъæн ис, æмæ Плийы-фырт у ирон поэтикон драмæ сфæлдисæг. Грисы драмæтæй зындгонддæр у трагеди «Чермен». Уацмысæн стыр аргъ скодтой литературæ иртасджытæ (М. Пархоменко, Б. Кандиев, Джыккайты Ш.)

Грис ма уыд курдиатджын тæлмацгæнæг дæр. Йæ тæлмацæй ирон æвзагыл рацыдысты Шекспиры уацмысты дыууæ томы. Поэт æнтыстджынæй ирон æвзагмæ раивта Пушкин æмæ Лермонтовы, Мольер æмæ Шиллеры, Къостайы уырыссаг уацмыстæ æмæ бирæ æндæртæ.

Адæм се ‘взаг æмæ се ‘гъдæуттæй адæм сты. Уыдоныл Грис хъардта йæ уд æмæ сыл рыг абадын никуы бауагъта.

Грис уыдис æцæг ирон лæг хæдзары дæр, куысты дæр, фæндагыл дæр. Уарзта цард æмæ йын аргъ дæр фæрæзта. Йæ былалгъыл кæддæриддæр дардта йæ арфæ: «Сыгъзæрин фест», зæгъгæ. Хæцын кæм хъуыдис, уым хæцгæ кодта, рæвдауын кæм хъуыд, уым та – рæвдаугæ.

Абон не ’хсæн нал ис Грис, æгъатыр мæлæт æй атыдта не ’хсæнæй 1999 азы 86 аздзыдæй. Уыцы азтæй Грис йæ адæм, нæ литературæйæн, æмткæй ирон аивад æмæ культурæйæн, схай кодта 65 азы.

Æнæкæрон уыд Грисы уарзондзинад йæ адæм, йæ Фыдыбæстæмæ, йæ Ирыстонмæ. Кæддæриддæр-иу сæрыстырæй дзырдта:

Зæххыл рæсугъд цæрынæн фидар

Дыууæ стыр ныфсы ис лæгæн:

Фыдыбæстæ æмæ сæрибар, –

Циу цард æнæ сымах?

Ингæн…

Йæ ахуыры фæндæгтыл цæугæйæ, Грис кæддæриддæр хорзæн мысыди йæ ахуыргæнджытæ Дзагуырты Гуыбады æмæ Гуыриаты Гагуыдзы.

Йæхи æвдисын, йæхицæй æппæлын нæ уарзта Грис æмæ йæ ордентимæ, хорзæхтимæ адæмы ’хсæнмæ нæ цыд.

Йæ фæллад дæр нæма суагъта, афтæмæй 1948 азы урæд æрцыд йæ уарзон театры директорæй, уый фæстæ та йын бахæс журнал «Мах дуг»-ы бæрнон редакторы бынат. Куысты арт æмæ цæхæр уыд, йæ фезмæлд ныфсджын, уæндон æмæ фæразон, æнæраст митæ æмæ хъуыддæгты – æбарон. Уыдæттæ нæ цыдысты кæйдæрты зæрдæмæ, бæрнон бынæтты кусæг хицæутты зæрдæмæ, фысджыты иу къорды, «дыгоппонты къорды» зæрдæмæ æмæ ныллæууыдысты йæ ныхмæ тохыл, кæм æргомæй, кæм та сусæгæй. Цъыфкалæн кодтой йе ‘мдзæвгæты æмбырдгæндтыл, æхгæдтой театры дуæрттæ йæ пьесæтыл, уæлдайдæр та «Сослан Цæразон»-ыл. Уыцы æнæбындурон тох стынг 1952 азы, Грис журнал «Мах дуг»-ы куы куыста, уæд. Систой йæ йæ куыстæй, æцæг ма йын 1955–1957 азты бантыст фæуын Мæскуыйы М. Горькийы номыл литературон институт.

1952 азæй суанг йæ амæлæты бонмæ, 1999 азмæ, Грис уыдис æгуыст, мызды охыл иу сом дæр хæдзармæ никуы бахаста, куыстагур дæр никæмæ цыд, йæхи дæр ын ничи фарста, цæмæйты цæры, уымæй. Æцæг, æнæрцæф Плийы-фырт, йæ фыссæн сисыл уæлæхох никуы уыд, раст цыма йе ‘фхæрджытæн фыддæрадæн кодта, афтæ фæд-фæдыл цыдысты йе ’мдзæвгæты æмбырдгæндтæ: «Æмдзæвгæтæ» – Сталинир 1957 аз; «Стихотворения», Москва, из-во «Советский писатель» – 1959 аз; «Цард æмæ мæлæт», Дзæуджыхъæу 1963 аз; Æмдзæвгæтæ æмæ поэмæтæ – 1967 аз, схуыдта йæ «Авд цухъхъайы»; «Хъугдуцæг» – 1971 аз; «Фæндзæм хъама» – 1972 аз; «Атакæ» – 1995 аз; «Мады фæдзæхст» – 1986 аз; «Æвзæрст уацмыстæ»-1974 аз; «Семь черкесок», Москва 1988 аз æмæ æнд.

Цыдысты мыхуыры йæ пьесæтæ дæр: «Чермен» (Мæскуы, рауагъдад «Искусство», 1959 аз), «Сослан Цæразон» (Дзæуджыхъæу, 1992 аз), «Æууæнк» (Орджоникидзе, 1961 аз), «Æнæбасæттон» æмæ æндæр пьесæты æмбырдгонд «Сослан Цæразон» (1961 аз).

Йæ рæстæджы дыууын пъесæйæ фылдæр тæлмацгондæй бахуын кодта Цæгат Ирыстоны музыкалон драмтеатрæн. Уыцы нымæцы: Шекспиры, Мольеры, Гольдонийы, Островскийы, Корнейчукы, Галаны æмæ æндæр пьесæтæ. Зæгъæн ис, Грис иронау сдзурын кодта Шекспиры. Грисы тæлмацæй абоны онг дæр нæ ирон театртæ парахатæй æвæрынц Шекспиры пьесæтæ. Цалдæр томæй сæ рауагъта мыхуыры дæр.

Канд Плитæ нæ, фæлæ Ирыстоны йæ аивад чи уарзы, уыдон се ’ппæт дæр дзурынц: уадз Грисы фарн ныллæг макуы уæд, Ир Грисы фæндиаг уæд, Грис та – Иры фæндиаг.

КЪУДУХТЫ Маринæ


Похожие записи:

Общество

«Лицом к лицу лица не увидать. Большое видится на расстояньи»

Эти строки поэта как нельзя лучше подходят к рассказу о таком видном государственном деятеле, как Билар Кабалоев. У каждого из нас, впрочем, свой Кабалоев. На страницах газеты «Владикавказ» мы продолжаем вспоминать об этом выдающемся сыне Осетии. Вспоминает архитектор, историк архитектуры Сослан Цаллагов: «Моя мама работала тогда в минздравовской больнице хирургом. Они часто общались с Биларом […]

Общество

Через олимпийское движение – к миру во всем мире

Всемирные познавательные игры, прошедшие в Греции с 18 по 24 апреля, – это незабываемое событие в жизни владикавказских школьников,

Общество

Стартовала программа детского туристического кешбэка

С этого момента все желающие могут выбрать и приобрести путевку в детские стационарные лагеря на летние смены.

Общество

Народный фронт отчитался

Во Владикавказе состоялась ежегодная региональная конференция ОНФ. В ее работе принял участие Глава РСО-А Вячеслав Битаров.

Общество

Цæры адæмы зæрдæты

Цæгат Ирыстоны адæмон поэт, трон советон литературæйы ирддæрминæвæрттæй иу – Хъахъайтыхъты Георы райгуырдыл сæххæст 110 азы.

Главные новости

В Москве прошел Деловой форум СМИ

Специальным дипломом в номинации «Главный редактор года» была награждена главный редактор газеты «Владикавказ» Алла Хинчагова.

Все новости из категории:Общество