ОБЩЕСТВО

Йæ ном рухсæй баззад ирон дзырдаивады историйы

Ирыстоны зындгонд поэт, публицист, литературон критик, тæлмацгæнæг, драматург Гаджиты Барисы фырт Георгийы райгуырдыл сæххæст 90 азы.

 

Уадындз алы поэтмæ дæр вæййы, фæлæ дзы цæгъдынмæ се ’ппæт æмхуызон нæ фæарæхсынц. Иутæ равзарынц над, лæгъз фæндæгтæ æмæ искæй фæсарц хъазгæ-худгæ фæцæйцæуынц Парнасмæ. Иннæтæ сæхи баппарынц царды гуылфæнтæм, поэзи сын хъазæнхъул нæ вæййы, фæлæ, Александр Блокы загъдау, «хъизæмар æмæ зындон».

Гаджиты Георги

 

«Куы цæрон, уæд ирон лæгау цæрдзынæн», – уыдис поэтæн йе стырдæр фæдзæхст, йæ бæллиццагдæр нысан æмæ сæ йæ цыбыр царды кад æмæ радимæ сæххæст кодта. Алкæмæн дæр уыд æмгар, æфсымæр æмæ зондамонæг. Ахæмæй баззад абон Георги Ирыстоны, Кировы хъæубæсты, йæ поэзиуарзджыты æмæ æмдугонты зæрдæты.

 

Георгийæн æрыгонæй аскъуыд йæ цардбæллон зæрдæйы уидаг, фæлæ, æрттивгæ стъалыйау, йæ рухс ном цæры йæ уацмысты.

 

Георгийы цард, азтæй нымайгæйæ, кæд дæргъвæтин æмæ лæгъз нæ уыд, уæддæр йæ цыбыр царды цы арфæйаг хъуыддæгтæ ныууагъта ирон литературæйы къæбицы, уыдонæй барст æрцыд йæ трагикон царды рæстæг. «Фæлæ йæм иннæрдыгæй æнхъæлмæ каст, æнкъарæнтæ æмæ бæллицтæй дзаг чи уыдис, ахæм цард». Георгийæн йæ алы комулæфт дæр царды цæхæрæй гуыры.

 

«Йæ хъысмæт æрдзон тæгтæй баст уыд литературæ, поэзи æмæ фыдызæххимæ, æрдз уыд йæ дунеæмбарынады суадон, йæ поэзийы ратæдзæн», – фыссы Хозиты Барис.

 

Райгуырд 1932 азы Æрыдоны районы Къардиуыхъæуы (абон – Кировыхъæу) хæрзæгъдау бинонты ’хсæн. Фæрнæйдзаг фæндаг цæуы фæрныг хæдзарæй, фæрныг къæсæрæй. Барис æмæ Ксеня сæвæрдтой сæ хъæбулты раст фæндагыл, радтой сын ирон царды скъолайы хæрзхъæд хъомылад. Цыппарæй райстой уæлдæр ахуырад Цæгат Ирыстоны педагогон институты, Георги та фæци Мæскуыйы литературон институт.

 

1939 азы фыццаг къахдзæф бакодта скъолайы къæсæрæй. Фыццаг ахуыргæнæг, фыццаг дамгъæтæ, фыццаг къахдзæфтæ зонындзинæдты рындзмæ…

 

Йæ фыццаг ахуыргæнæг Тегкаты-Сихъоты Катяйы фæрцы банкъардта, чиныджы фæрцы бирæ зонындзинæдтæ базонæн кæй ис, æмæ чиныг æппæт хæзнаты хæзна кæй у. Ахæм диссаджы ахуыргæнæг, ахæм куырыхон адæймаг уыд, æмæ-иу алы сывæллонмæ дæр психологон æгъдауæй ссардта йæ фæлмæн ныхæстæй сæрмагонд фæндаг. Уымæн райгуырд чысыл Жорæйы зæрдæйы уарзондзинад йæ фыццаг ахуыргæнæгмæ, уымæн цард йæ риуы «рæсугъд хуры тынау» йæ сурæт дæр. Йæ зæрдæйы арф къуымты цы рæсугъд хъуыдытæ уыд уарзон ахуыргæнджытæм, уыцы æнкъарæнтæ фæстæдæр раргом кодта нывæфтыд ныхæстæй ’мдзæвгæ «Мæ ахуыргæнæгæн»-ы.

 

1949 азы Кировыхъæуы скъолайы каст фæцис иттæг хорз бæрæггæнæнтимæ. Уыд фыццаг рауагъдон Кировы хъæуы скъолайы, сыгъзæрин майдан чи райста йæ хорз ахуыры тыххæй.

 

Скъолайы ахуыры рæстæг банкъардта дзырды фарн, ам райхъал йе сфæлдыстадон курдиат ирон поэзийы. Уыцы хъуыддаджы йын тынг феххуыс сты ирон аив дзырдмæ стыр уарзондзинад чи раргом кодта, уыцы Хозиты Федыр, Гогаты Фаризæт, Багаты Лади…

 

Къулы газет «Ахуырыл тохы»-иу арæх фæзындысты йæ чысыл уацхъуыдтæ, æмдзæвгæтæ, карикатурæтæ. Стыр разæнгард æй кодта, Багаты Лади цы литературон къорд сарæзта, уымы архайд.

 

Георгийæн стыр ныфс фесты Нигеры ныхæстæ дæр. Йæ хо Фузæ куыд зæгъы, уымæ гæсгæ, цыппæрæм къласы куы ахуыр кодта, уæд фембæлд Дзанайты Иванимæ (Нигер). Йæхи йын бацамыдта æмæ йæм æфсæрмдзæстæй йе ’мдзæвгæтæй цалдæр балæвæрдта. Нигер сæм æркаст æмæ йын афтæ: «Ай нæхи нарон лæппу куы дæ. Фысгæ кæн. Ты будущий талант, станешь завидным поэтом». Жорæ тынг ныфсæрмы, фæлæ йыл ацы ныхæстæ базыртæ базайын кодтой æмæ йæ сразæнгард кодтой ног æмдзæвгæтæ фыссынмæ.

 

1948–1949 азты Георгийæн йæ фыццаг æмдзæвгæтæ æмæ критикон уацхъуыдтæ фæзындысты мыхуыры. Стыр аргъ сын скодта Мамсыраты Дæбе æмæ бацархайдта, цæмæй ацы æрыгон фыссæг литературон институтмæ йæ гæххæттытæ бадæтта.

 

1949 азы Георги сси Мæскуыйы М. Горькийы номыл литературон институты студент. Амы ахуыры бонтæ систы йæ царды сыгъзæрин азтæ, ам æххæстæй бамбæрста, уый размæйы зонындзинæдтæ æмæ культурæйы хæзнатæй æрмæст аходгæ кæй скодта, уый. Хъæуккаг лæппуйæн иу библиотекæйæ иннæ – хъæздыгдæр, иу музейæ иннæ – цымыдиссагдæр, иу равдыстæй иннæ – мидисджындæр уыдысты æмæ ам, Стыр горæты, Георги æвдыста ног æнтыстытæ.

 

1954 азы Георги сырх дипломимæ каст фæцис Литературон институты критикон хайад.

 

Кæд ын дард Мæскуыйы баззайыны фадат уыд, уæддæр тырныдта æгæрон уарзтæй кæй уарзта, фынты кæй уыдта, уыцы райгуырæн Ирыстонмæ. Йæ диссаджы æхсæрдзæнты æмæ «фыдуаг» Терчы гуылф-гуылф æдзухдæр йæ хъустыл уад, йæ цъитиджын урс хæхтæ йæ сæхимæ æлвæстой.

 

Иу уысмау атахтысты Мæскуыйы ахуыры сыгъзæрин азтæ. Георгийы, кæд а зæххыл исты амонд уыдис, уæд уый уыд, фыццаджыдæр, сфæлдыстадон куысты æмгæртты хорзæх. Искæй рис æнкъарын, искæй зынæй риссын, искæй цинæй райын уыдис поэтæн йе сфæлдыстады сæйраг суадон. Уыцы суадоны сатæгæй-иу чи фæхъæстæ, уыдон-иу æй бамбæрстой, бауарзтой, базыдтой хæларæй, уарзонæй, рæстæй…

 

1954 азы сæрды æрыздæхт Ирыстонмæ æмæ райдыдта кусын журнал «Мах дуджы» редакцийы критикæ æмæ библиографийы хайады сæргълæууæгæй. Цы арф æмæ бирæвæрсыг зонындзинæдтæ райста Мæскуыйы ахуыры рæстæг, уыдон æй æхсызгон бахъуыдысты йæ куысты, куыд «Мах дуджы», афтæ Цæгат Ирыстоны Фысджыты Цæдисы правленийы кусгæйæ дæр. Уый фæстæ Георги лæууыд ирон драмон театры литературон хайады сæргъы, уыд республикæйы Фысджыты Цæдисы консультант, Цæгат Ирыстоны Фысджыты Цæдисы сæрдары хæдивæг.

 

Георгийæн йæ зæрдæргъæвд æмæ æнæзæрдæхудт куысты æдде арфдæр кодта йе сфæлдыстадон архайд дæр. Уый литературон царды гуылфæнты нæ агуырдта æнцон цæуæн фæндæгтæ æмæ дзы арфæй-арфдæр ленк кодта. Хистæр фæлтæры фысджытæ цымыдисæй кастысты йæ курдиатджын архайдмæ. Сæ цæст ыл æрæвæрдтой, стыр аргъ ын кодтой. Дисы сæ æфтыдтой йæ арф хъуыдыджын уацмыстæ æмæ критикон статьятæ. 1954 азæй арæхæй-арæхдæр Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны газеттæ æмæ журналты фæрстыл мыхуыры цыдысты Георгийы æрмæджытæ. Йæ иуæй-иу æмдзæвгæтæ уырыссаг æвзагмæ тæлмацгондæй дæр фæзындысты мыхуыры Мæскуыйы: «Советская Россия», «Комсомольская правда», «Литературная газета», «Дружба народов», «Знамя», «Смена», «Молодая гвардия» æмæ æндæрты фæрстыл. Стыр аргъ сын кодтой æрмæст ирон кæсæг нæ, фæлæ уырыссаг поэзиуарджытæ дæр.

 

Иумæйаг æмбырдгондты, стæй хицæн чингуытæй рацыдысты: «Æхсæрдзæн» (1956), «На солнце и в тени» (1960 уырыссагау, Мæскуыйы), «Иуактон пьесæтæ» (1962), «Лирикæ æмæ базырджын азтæ» (1963), «Æмгары зæрдæ» (1965), «Подснежники на Казбеке» (1966), «Гутон æмæ стъалытæ» (1982), «Фыдыбæстæ» (1997), «Уацмыстæ» (2012).

 

1959 азы рауагъдад «Молодая гвардия»-йы рацыд æрыгон поэтты æмдзæвгæты æмбырдгонд «Над Тереком». Ацы чиныгмæ бацыдысты Георгийы æмдзæвгæтæ: «Водопад», «Родина», «Лучший стих». Уырыссаг æвзагмæ сæ ратæлмац кодтой Л. Ломинадзе æмæ А. Николаев.

 

1964 азы Цæгат Ирыстоны чингуыты рауагъдады рацыд æрыгон поэтты æмбырдгонд «Родной Иристон» («Уарзон Ирыстон»). Хаст æм æрцыдысты Георгийы æртæ æмдзæвгæйы: «Радуга», «Баллада о хлебе», «Прощай, Франция!». Уырыссаг æвзагмæ сæ ратæлмац кодтой А. Греков æмæ Ю. Чернов. 1958 азы Гаджийы-фырт ист æрцыд ССР Цæдисы фысджыты рæнхъытæм.

 

Гаджиты Георгийы сфæлдыстад хъæздыг у æхсар æмæ лæгдзинады зарджытæй дæр. Абоны фæлтæрæн Георгийы æмдзæвгæты ныхæстыл фыст зарджыты ис нæ дард фыдæлты нæргæ кад, сæ зæрдæйы уаг, сæ дзыхы фæрныг ныхас. Фыдæлты ныхас ахæм уыд: «Хъæд æмæ дур дæр æнусон не сты». Ирон адæмæн та рагæй-æрæгмæ дæр зарæг уыд сæ царды æмдзугæнæг æмæ у æнусон.

 

Георгийы æмдзæвгæтæ мелодикон кæй сты, уымæ гæсгæ сыл композитортæн æнцон фыссæн уыд музыкæ. Хорз цард композитортæ Бериты Алыбег, Плиты Христофор, Кокойты Аслан, Суанты Федыр, Хаханты Дудар, Гæздæнты Булат, Калоты Георги, Цæрионти Резван æмæ иннæтимæ. Уыдон Георгиимæ адæмы размæ рахастой фæндзай аив лирикон æмæ героикон зарæджы æмæ дыууæ опереттæйы.

 

 

Æрхауд поэт йæ тæккæ курдиаты тыхыл куы уыд, уæд, фæлæ йæ сыгъдæг поэзи баззайдзæн адæмы зæрдæты.

Георги йе ’хсидгæ рæдау зæрдæйы тæгтæй цы алæмæттаг зæлтæ райгуырд, уыдон арф хъарынц адæмы зæрдæмæ. Йæ уарзт, йе ’фсарм, йæ дунембарынад, æмæ йæ рæстдзинад сты йе ’мдзæвгæты. Георгийы ном рухсæй баззад ирон дзырдаивады историйы, табуйаг ын цы литературæ уыд, уым.

 

Хъысмæт æгъатыр у. Адзалæн мадзал нæй. 1985 азы 3 февралы йæ царды 53-æм азыл æнæнхъæлæджы йæ зынг ахуыссыд уарзон хъæбул, Ирыстонæн кад æмæ рады лæг, йæ литературон фæззæджы зад фæллойæ йæ чиныгкæсæджы зæрдæ поэтикон, лирикон, критикон, публицистикон, комедион уацмыстæй æмæ пьесæтæй чи рæвдыдта, уыцы Георгийæн.

 

Æрмæг бацæттæ кодта КЪУДУХТЫ Маринæ


Похожие записи:

ОБЩЕСТВО 9.12.2021 в 15:52

Международный экспортный форум «Сделано в России»

Сотрудничество с другими странами в области образования обсудят на Международном экспортном форуме

ОБЩЕСТВО 19.10.2021 в 08:01

Æнусты æрфыты минæвар

Ирон адæмон сфæлдыстад æвæджиауы хъæздыг у Нарты кадджытæ, Даредзанты таурæгътæ æмæ Царциаты диссæгтæй.

ГЛАВНЫЕ НОВОСТИ 22.09.2021 в 17:30

Молодежный форум «Таврида-2021»

В этом году 16 человек от нашей республики приняли участие в молодежном форуме «Таврида-2021». 

ГЛАВНЫЕ НОВОСТИ 20.10.2021 в 18:28

В. Путин объявил нерабочие дни с 30 октября по 7 ноября

Владимир Путин одобрил предложение об объявлении нерабочих дней с 30 октября по 7 ноября включительно.

ОБЩЕСТВО 27.06.2022 в 00:02

Русланбек Икаев поздравил горожан с Днем молодежи

ДОРОГИЕ ЮНОШИ И ДЕВУШКИ!   Примите самые теплые поздравления с наступающим праздником – Днем российской молодежи!

ОБЩЕСТВО 1.02.2022 в 10:39

Панды не размножаются, когда у них все хорошо

К такому выводу пришли китайские ученые, исследуя популяцию «бамбуковых медведей» в заповеднике Волонг. Если местность соответствует идеальной среде обитания более чем на 80%, панды реже заводят потомство. Об этом рассказывает The Guardian.

Все новости из категории: ОБЩЕСТВО