ОБЩЕСТВО

Йе стыр курдиат æмæ йæ зæрдæйы рæсугъддзинадæй Иры дзыллæйæн кад чи кодта

Цæгат Ирыстон-Аланийы горæт Мæздæджы уагъд æрцыд ирон профессионалон музыкæ, дирижер æмæ педагог Галаты Барисы мысæн сфæлдыстадон изæр. «Ирон сфæлдыстадон фæсивæды кумир Черноярскы станицæйы кæй райгуырд æмæ схъомыл, уымæ гæсгæ мысæн мадзалы кадджын уазджытæ систы ацы станицæйы цæрджытæ, кæцыты ‘хсæн уыдысты аивады зынгæ архайæджы фæдонтæ дæр.

 

Галаты Барисы номыл фонды директор Гаглойты Лианæ радзырдта Галайы-фырты ног æрмæджыты, нывты æмæ документты тыххæй, кæцытæ систы стыр фоторавдысты иу хай. Алчи нæ зоны Тугъанты Махарбегимæ тандемы, афтæ ма Галаты Барис фыццаг музыкалон драмæ «Батрадз»-ы автор кæй уыд, уый тыххæй. «Мæнæн æхсызгон у, мæ зынгæ фыдæл Галаты Барисы мысæн мадзалы хайад кæй райстон, уый», – банысан кодта зынгæ композиторы фæдон Галаты Ростислав. Фонды бындурæвæрджытæ радзырдтой, Мæздæджы районы, Галайы-фырты райгуырæн бæстæйы æрвылаз дæр мартъийы мæйы культурон мадзæлттæ уадзын кæй фæнд кæнынц, уыцы пълæнтты тыххæй. Уымæй дарддæр ма æввахс рæстæджы райдайдзысты кусын Галаты Барисы сфæлдыстадимæ баст сывæллæтты конд нывтимæ чиныг рауадзыныл дæр, кæцыты сныв кæндзысты ацы районы сывæллæттæ. Æрæмбырдуæвджыты базонгæ кодтой Галайы-фырты куыстытимæ, афтæ ма сын радзырдтой, абон ын йе сфæлдыстадон куыстыты тыххæй æнæхъæн дуне кæй зонынц, уый фæдыл дæр. Ацы темæйыл у документалон фильмты цикл дæр, кæцытæ арæзт æрцыдысты Фонды бындурæвæрджыты æмæ музыкалон аивадæн аргъгæнджыты хъæппæрисæй.

 

Йе стыр курдиат æмæ йæ зæрдæйы рæсугъддзинадæй Иры дзыллæйæн кад чи кодта, ирон адæмон зарæгæй сын сæ зæрдæтæм фæндаг чи ссардта, уый уыди фыццаг ирон музыкалон этнограф æмæ композитор Галаты Барис. Уый райгуырди Цæгат Ирыстоны, Мæздæджы районы Черноярскы станицæйы рæстæмбис цæрæг бинонты астæу 1889 азы 10 (22) мартъийы. Йæ фыд Алыксандр уыд хæдзарон ахуыргæнæг. Йæ ныййарджытæ бирæ уарзтой æмæ хорз зыдтой ирон адæмон сфæлдыстад. Уыцы уарзындзинад бынтон арф ныххызт зæрдæргъæвд лæппу Барисы зæрдæмæ. Уый-иу бирæ хæттыты æххормагæй баззади зарджытæм, таурæгътæм æмæ аргъæуттæм хъусгæйæ. Æмæ йæхæдæг дæр уайтагъд сси зынгæ аргъаугæнæг, зарæггæнæг. Бынтон бирæ та фæндыры цагъд бауарзта.

 

Барис раджы, чысыл ма куы уыди, уæд, бауарзта, бамбæрста æмæ фæхæст музыкæйы дæсныдзинадыл. Йæхæдæг куыд дзуры, афтæмæй йæ фыццаг музыкалон уацмыстæ фыст æрцыдысты 1904 азы. Кæд ма уыцы рæстæджы (чи зоны ма йæ размæ дæр) ирон музыкалон сфæлдыстадыл æмæ йе ’мбырд кæныныл куыстой иуæй-иутæ (Алыккаты Ахболат, Тотиты Андрей æмæ æндæртæ), уæддæр уыдон ахæм зынгæ уацмыстæй ницы ныууагътой сæ фæстæ, афтæ нæ фæхъæздыгдæр кодтой нæ музыкалон цард. Галайы-фырт фидар бындур сæвæрдта ирон музыкалон адæмон сфæлдыстад (тынгдæр зарджытæ ’мæ кæфтытæ) зонадон уагыл æмбырд кæнынæн æмæ йыл этнографион куыст кæнынæн.

 

Петербурджы реалон училищейы ахуыргæнгæйæ дæр фыста музыкалон уацмыстæ, кæцытæм ахсджиаг æргом здæхта Н.А. Римский-Корсаков, лæвæрдта йын разамынд дæр. Ленинграды музыкалон техникум, стæй Ленинграды консерватори каст фæуыны фæстæ бирæ рæстæджы Барис фæкуыста Цæгат Ирыстоны. Арæзта хихъæппæрисадон къорд­тæ, семæ зылди Ирыстоны горæттæ æмæ хъæутыл æмæ лæвæрдта концерттæ. Уыимæ зæрдиаг куыст кодта фольклорон æрмæг æмбырд кæныныл 1928-1929 азты Цæгат Ирыстоны хъæуты. Барис æрæмбырд кодта 510 ирон зарæг æмæ кафты цагъдæй фылдæр. 1930–1935 азты та Хуссар Ирыстоны, Гудзареты, стæй иннæ ирон кæмтты æмæ хъæуты æрæмбырд кодта зарджыты æмæ кæфтыты хуыздæртæй 200-йæ фылдæры бæрц. Уыдон се ’ппæт (Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны) фонографы æмæ диктофоны стыр æмæ чысыл валиктыл фыстæй хъахъхъæдгонд цæуынц ССРЦ Наукæты Академийы фонограмм-архивы. Уый руаджы уыцы зынаргъ хæзнатæй сæ бон пайда кæнын у куыд æппæт Советон Цæдисы адæмты наукон кусджытæн, афтæ фæсарæйнæгтæн дæр.

 

1958 азы декабры мæйы Мæскуыйы мыхуыры рацыд Галаты Барисы трилоги «Ирон адæмон зарджытæ æмæ кæфтыты æмбырдгонды» фыццаг чиныг. Фыццаг чиныгмæ бацыди, Барис Хуссар Ирыстоны кæй æрæмбырд кодта, уыдонæй сæдæ зарæг æмæ кафтæй фылдæр æмæ аст та – инструменталон мелодийы. Уыцы зарджыты æмæ кæфтыты тексттæ æмæ мелодиты нотæтæ мыхуыры рауадзыныл Барис бирæ сфæлдыстадон куыст бакодта. Аив уагыл-иу сын рацарæзта сæ тексттæ æмæ сæ мелодитæ. Уый фæстæ цæуы музыкæйы зындгонд дæсны ССРЦ Наукæты Академийы фольклорон къамисы хистæр кусæг, историон наукæты кандидат Гиппиусы аргъгонд чиныгæн, Ныгуылæн Европæйы бирæхъæлæсон зарджыты раздæры формæтæм ирон адæмон бирæхъæлæсон зарджытæ хæстæг кæй сты сæ фæлгонцмæ гæсгæ, уый нымайгæйæ афтæ зæгъы:

 

«Выход в свет документальной публикации осетинских песен в многоголосных записях (фонограммах) с этой точки зрения является событием мирового значения не только для музыкантов-фольклористов, но и для историков музыки…»

 

Уыцы ирон зарджыты æмæ кæфтыты антологийы æрмæг фыст у афтæ: зарæджы текст ирон æмæ уырыссаг æвзæгтыл, йæ мелоди, чи йæ зары, уый, стæй алы зарæгмæ (кафтмæ дæр) цыбыр комментаритæ. Ахæм трилогийы фæзынд стыр æххуыс фæуыдзæн ирон культурæйы рæзтæн.

 

Галаты Барис ирон музыкалон культурæйы къæбицмæ бахаста тынг ахсджиаг бынтæ, йæхæдæг цы бирæ хæрзхъæд уацмыстæ ныффыста 1904 азæй нырмæ, уыдонæй. Йе сфæлдыстады тематикæ у алыхуызон: коммунистон парти æмæ нæ фæтæгтыл, граждайнаг æмæ фæллойгæнджыты раззагдæртыл, фæскомцæдисонтæ æмæ а.д. Барисы фыст уацмыстæ хорз зындгонд сты Хуссар Ирыстоны, Гуырдзыстоны, Цæгат Ирыстоны. Зарджытæ Плиты Иссæйыл, Козаты Шаликъойыл, Кочийы-фыртыл, Алтайыл, нæузæххытыл, «Колхозон хъæлдзæг ныхæстæ», «Фæскомцæдисонты зарæг» æмæ бирæ æндæртæ тынг арф хъарынц адæмы зæрдæмæ. Барис йæхæдæг кæй ныффыста, стæй ирон фольклорæй кæй æрæмбырд кодта æмæ сæ кæронмæ æххæст куыст кæуыл бакодта, уыдонæй иу цасдæр ивдгонд æрцыдысты патефоны пластинкæтæм (æртын пластинкæйæ фылдæрмæ). Ахъаззаг æххуыс бакодта композитор Галайы-фырт Хуссар Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл драмон театры куыстæн. Ныффыста йын æртын спектаклæй фылдæрæн (Саулохты Мухтары пьесæ «Нарты Батырадзæн», Кавказаджы пьесæ «Фæстаг хæс» æмæ æндæртæн) музыкæ. Саулохы-фырты пьесæ «Усгурмæ» гæсгæ сарæзта Барис фыццаг ирон музыкалон комеди. Къостайы поэмæ «Фатъимæтæй» арæзт кинофильмæн музыкæ. Куыста ма ноджыдæр граждайнаг хæсты геройтыл, фæскомцæдисонтыл, ногдзаутыл æмæ æндæр зарджытæ скæныныл.

 

Хуссар Ирыстоны рæзгæ фæлтæртæй сæдæгай зæрдæргъæвд чызджытæн æмæ лæппутæн бауарзын кодта ирон музыкалон аивад, зарын, кафын, музыкалон инструменттыл цæгъдын. Фидарæй йæ уырныдта, уыдонæй бирæтæй кæй рауайдзæн, ирон музыкалон культурæйы рæзтыл æнтыстджынæй чи кусдзæн æмæ стыр музыкæмæ фæндагыл уæндон къахдзæфтæ кæй акæндзысты, уый. Ахæм ахуыргæнæг кæмæн уыд æмæ кæмæн ис, уыдон сæ ныхас зæгъдзысты фæстæдæр.

 

Барис стыр бынат ахсы Ирыстоны, уæлдайдæр та Хуссар Ирыстоны культурон царды, сæрмагондæй та музыкалон аивады рæзты. Куыд зонæм, афтæмæй Галайты-фырт Хуссар Ирыстоны Сталиниры сарæзта æмæ байгом кодта фыццаг музыкалон скъола; сарæзта фыццаг инструменталон оркестр; Хуссар Ирыстоны зарды æмæ кафты паддзахадон ансамбль «Симд» дæр сарæзта Барис æмæ йын дæс азы дæргъы уыд разамонæг, йæ оркестрæн – дирижер. Уæдæ фынддæс азы та бакуыста Хуссар Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон драмон театры директорæй æмæ йæ оркестры дирижерæй. Бирæ азты дæргъы кодта зонадон куыст Хуссар Ирыстоны зонадон-иртасæн институты музыкалон сфæлдыстады хайады. Ирон музыкалон фольклоры тыххæй йæ зонадон куыстытæн стыр нысаниуаг ис.

 

Зарæг адæмы зæрдæ кæй у, адæмæн сæ мид­дуне, сæ характер, сæ удыхъæд, сæ сурæт кæй æвдисы, уый хорз зыдта Барис, æмæ архайдта, цæмæй нæ адæмы хуыздæр миниуджытæ æвдисæг зарджытæ æмæ мелодитæ ма ферох уой, ма фесæфой, цæмæй сæ фыццаг хуызы æнæ ивдæй лæвæрд æрцæуой кæстæр фæлтæртæм, ууыл.

 

Адæмон музыкæйы сусæг æнкъарæнтæ раиртасынæн тынг стыр зонындзинæдтæ æмæ сфæлдыстадон фæлтæрддзинад хъæуы, æмæ уыдон парахатæй уыдысты Галайы-фыртмæ. Уый фæрцы йæ къухы бафтыд бахъахъхъæнын ирон адæмон зарджытæн æмæ мелодитæн сæ фыццагарæзт мидис, сæ хæрзаив, хæдбындур азæлд æмæ хуыз.

 

Галаты Барис, фыццаг ирон музыкалон этнограф æмæ композитор, ирон музыкалон цардмæ намысджын фæллой кæй бахаста æмæ йæ æнæмæлгæ уацмыстæй дзæвгар кæй фæхъæздыгдæр кодта, уымæн аккаг аргъ скодтой – Барисæн лæвæрд æрцыд орден «Кады нысан». У Гуырдзыстоны ССР-йы аивæдты сгуыхт архайæг.

КЪУДУХТЫ Маринæ


Похожие записи:

ОБЩЕСТВО 1.02.2022 в 10:22

95-аздзыд «Фидиуæг»

Рæстæг дугъон бæхæй хъауджыдæр нæу. Азтæ кæрæдзийы фæстæ афтæ тагъд тæхынц æмæ сæ адæймаг хатгæ дæр нал кæны, кæмдæр рохуаты тыгъдады бамыр вæййынц. 3 азы размæ январы мæйы республикон газет «Хурзæрин»-ыл сæххæст 95 азы. Йæ сæдæ азы юбилеймæ ма йæ хъæуы дыууæ азы. Æмæ ныр та йæ 95 – азы юбилей нысан кæны журнал «Фидиуæг».

ОБЩЕСТВО 18.03.2022 в 19:24

Иутæ фæдисмæ, иннæтæ та..?

Æвæдза, ирон æмбисæндтæй растдæр нæй: «Иутæ фæдисмæ, иннæтæ къæбицмæ». Ацы фæстаг бонты та адæм мæлдзыджыты губаккау сызмæлыдысты. Цыдæр тас та сæ бацыд. Æрмæст Украинайы цы сæрмагонд хæстон опнраци цæуы, уый тыххæй нæ, фæлæ, мыййаг, æххормагæй куы баззайой.

ОБЩЕСТВО 8.12.2018 в 11:29

Стратегия-2030: Есть что обсудить

В каком направлении будет двигаться республика в ближайшие десять лет, какой курс развития изберет?

ОБЩЕСТВО 7.12.2021 в 08:03

Жители Владикавказа и республики получают всестороннюю помощь

Во Владикавказе проходит декада приемов граждан, приуроченная к 20-летию создания Всероссийской политической

ОБЩЕСТВО 18.01.2022 в 10:51

Ключи от новои жизни

Ежегодно десятки выпускников детских домов Северной Осетии получают ключи от квартир. Это право закреплено законодательством.

ОБЩЕСТВО 1.07.2021 в 10:27

Сохранить наследие предков

Особенности проведения комплексных реставрационных работ в исторических поселениях Осетии обсудили на круглом столе, организованном общественной организацией «Фамильный совет «Цгъойтæ».

Все новости из категории: ОБЩЕСТВО