ОБЩЕСТВО

ФÆД ЦАРДЫ ФÆНДАГЫЛ

   

   1. Зæрдæрухсы райдиан

 

Къорд азы размæ иу уалдзыгон бон æз мæ хъæу Хуымæллæджы мe скъола абæрæг кодтон. Афтид армимæ йын йæ къæсæртыл никуыма бахызтæн: ног чиныг мын джиппы куы рацæуы, уæд сын дзы лæварæн цалдæр экземпляры æнæбахæсгæ нæ фæвæййын. Бацин мыл кодтой, стæй мын директор – Битеты Эльвирæ, мидбылты худгæ мæ къухыл фæхæцыд æмæ мæ, хистæркъласонтæ кæм бадтысты, уыцы залмæ йæ фæдыл ахуыдта.

 

Фæныхас кодтам, фæфарстой мæ, фæстагмæ сæ тынг базонын бафæндыд мæ дарддæры сфæлдыстадон куысты тыххæй. Уый сæ куыд хъуамæ бамбæхстаин?! Зæгъын мæ зæрдыл ис нæ хъæуы номдзыддæр адæймæгтыл хицæн чингуытæ ныффыссын. Абон дæр ма мæ цæстытыл уайы сæ мидбынæтты куыд базмæлыдысты, куыд æхсызгон сын уыдис, иуцалдæрæй дзы сыстадысты æмæ мын мæхицæн дæр æнæнхъæлæджы мæ фидæны уацмысты хъайтарты нæмттæ æмæ мыггæгтæ загътой: Кæсæбиты Митя, Галазты Æхсарбег, Куыдзиаты Харитон, Æгайты Ким…

 

Мæнæн уæлдай æхсызгондæр уыд Быгъуылты Оляйы кой кæй скодтой, уый. Бæрæг уыд нæ хъæуы хуыздæр чызджытæй иуы тыххæй алцыдæр кæй зонынц: каст фæцис Новочеркасскы технологон институт, куыста партийы обкомы инструкторæй, Дзæуджыхъæуы Советон районы фыццаг секретарæй, йæ фæстаг куысты боны онг дæр разамынд лæвæрдта ацы районæн. Æмæ сын уæд æз та мæнæ иу ахæм хабары тыххæй радзырдтон: æфсады рæнхъыты службæ кодтон Батумы. Иу фæззыгон бон 1961 азы нæ пъолчы клубмæ сæмбырд кодтой, ныртæккæ, дам, Мæскуыйы байгом уыдзæн Советон Цæдисы фæскомцæдисы Центрон Комитеты пленум æмæ дзы цы дзурдзысты уымæ байхъусæм, стæй дзы нæхицæн хатдзæгтæ скæндзыстæм. Æз бадтæн фæстаг рæнхъытæй иуы, зæрдиагæй хъуыстон. Уалынмæ дын кæсын æмæ мæнæ диссаг: трибунæмæ рацыд нæхи хуымæллæггаг чызг Оля! Мæхæдæг дæр æй нæ бамбæрстон фырцинæй мæ мидбынаты куыд фæгæпп ластон, мæ цины хъæр куыд айхъуыстис, уый:

 

– Кæсут-ма, уый мæ хъæуккаг чызг у!

 

Иууылдæр мæнырдæм разылдысты, нымдзæгъд кодтой, стæй дзырд куы фæцис, уæддæр та.

 

Мæхи уд йеддæмæ йæ ничи зыдта, уæд мын уыцы цау цас цин æрхаста, уый: мæ хъæу та мæ цæстытыл ауад, мæ бæллицты та сызгъордтон Цæлыччы быдыры бæрзонддæр къуыбыры цъупмæ, Туацъæйы Бицойы къуымы хъамылты æхсæн хæрис бæласы бын ныддæлгоммæ дæн уазал суадоныл, мæ хъусты та азæлыд Кæсæбиты Митяйы сыгъзæрин хъæлæс…

 

Дыккаг бон мыл не ʼфсæддон хайы кæрты амбæлд булкъон Бесаты Федыр, не ʼмзæххон, дæлæ хъахъхъæдуйраг, ацы горæты хæстон комендант. Уыцы бæрзонд, хæрзконд лæг мын мæ къух тыхджын æрæлхъывта, стæй мæ бафарста:

 

– Æмæ знон дæ хъæуккаг чызгмæ нæ хъуыстай? Хрущевы цур трибунæйы бадти!

 

Æмæ йæ сæр дисгæнæгау батылдта.

 

Æз æнхъæл нæма уыдтæн, уæд æй æз нæма зыдтон Оляйы фидæны фæрнæйдзаг хъуыддæгтæй фæстæдæр ноджы тынгдæр сæрыстыр кæй уыдзынæн, уый…

 

  1. 1991 аз, 13 декабрь.

 

Ирон адæмы 1-аг съезд

 

Ам райхъуыст фыццаг нæ республикæйы Гимн.

 

Æз дæр архайдтон уыцы съезды куысты, Оля дæр. Мæнæн дзы ныхасы бар нæ радтой, Оляйæн радтой. Фыццаг бон трибунæмæ рацыд æвддæс адæймаджы, уыдонæй æртæ – сылгоймæгтæ. Мæнæ цыма ныр кувæндоны дæн, уыйау æй зæгъын, мæ кæсæг: уыцы уæрæх залы утæппæт дзыллæтæ мæ хъæуккагæй зæрдиагдæрæй иунæгæн дæр нæ амдзæгъд кодтой цыппар хатты.

 

Фыццаг хатт мæнæн йæ ацы ныхæсты фыста:

 

– Цы нæ кæнын хъæуы фыццаджыдæр? Мæнмæ гæсгæ, сæйрагдæр у Иры зæххытæ бахъахъхъæнын, науæд гæппæй бадынц æмæ уæд нæ адæм ныйиугæйттæ уыдзысты æгас дунейыл. Фесæфдзæн нæ кадджын фыдæлты намыс, не ʼвзаг, нæ ирондзинад, ирæттæ батайдзысты иннæ адæмты æхсæн. Дзырд «ирон» цы у, уый ма базонæн уыдзæн æрмæст энциклопедийы. Кæй зæгъын æй хъæуы, дыууæ Иры баиу кæнын у не ʼппæты бæллиц дæр. Раст нæ уыдзæн нæ хуссайраг æфсымæртæ æнусты дæргъы цы зæххыл цæрынц, уый искæмæн ныууадзын. Уæ зæрдыл æй бадарут: æгады хъуыддаг уайы, уый.

 

Цыппæрæм хатт съезды делегаттæ сæ армытъæпæнтыл нæ бацауæрстой, уымæн йæ раныхасы кæрон:

 

– Зæгъут-ма мын, уæ хорзæхæй, нæ сыхаг иннæ адæмтæм куыд у, афтæ абон нæ куысты райдиан мæнæ ацы стыр æмæ райдзаст залы нæ республикæйы Гимн цæуылнæ азæлыд? Куыст куы фæуæм, уæддæр нæ райхъуысдзæн, уымæн æмæ нæм нæй. Уый сымахмæ раст кæсы? Нæ хицауад мæ цыма хъусынц?

 

Фехъуыстой йæ: цалдæр азы фæстæ æз æвдисæн уыдтæн Оляйы уыцы хъæппæрис царды куыд рацыдис, уый: нæ Сæйраг Советы радон æмбырды депутаттæ лæугæйæ байхъуыстой Ирыстоны Гимнмæ, æмхуызонæй йыл схъæлæс кодтой. Æз æмæ нæ фыццаг Гимны ныхæсты автор Ходы Камал фæрсæй фæрстæм бадтыстæм, Оля нæм æрбацыд æмæ Камалæн зæрдиаг арфæтæ фæкодта, Камал та уымæн…

 

  1. Фæстæдæры азтæ

 

Йæ хицæуттæй дзы иу хатыр ракуырдта, иннæ та йын хатыр нæ бакодта.

 

Куыд зонæм, афтæмæй алы адæймаг дæр цавæр у, цавæр удыхъæд ын ис, уымæн æппæтæй хуыздæр æвдисæн вæййынц йæ митæ. Оля уыдис æргомдзырд, æдзухдæр рæстдзинады фарс хæцæг. Кæддæр мын нæ иу фембæлдтытæй иуы мæнæ цы загъта, мæнæ мын цæуыл басаст:

 

– Мæн хицауад нæ уарзтой, æз та – уыдоны…

 

Ууыл, мæ кæсæг, ды дæхæдæг дæр баууæнддзынæ, дæлдæр цы рæнхъытæ ис, уыдон куы бакæсай, уæд. Æз сæ систон нæ республикæйы фыццаг президенты Галазты Æхсарбеджы чиныг «Пережитое»-йæ, зæгъгæ, уымæй, сты йæ 278 фарсыл: «Быгъуылты Оля уыд домаг разамонæг: хицæуттæй, йæ дæлбар кусджытæй, тынгдæр та йæхицæй. Партион æмбырдты, обкомы пленумты, сесситы æдзухдæр кодта хъуыддаджы ныхас, нæ размæ нын æвæрдта раст фарстатæ, хъуагдзинæдтæн нæ барста. Мах Оляимæ иу хъæуæй стæм, Хуымæллæгæй, кæрæдзимæ хæстæг цардыстæм. Зонын æй: уый раджы фæцух йæ ныййарæг мадæй, йæ фыд Дзампаты Тепсырыхъойы дыккаг амонд ссарын нал бафæндыд, иунæгæй хаста йæ цоты, стыр æххуыс ын кодтой йæ хистæр чызг Светланæ, уый ме скъоладзау уыдис.

 

Æз мæхæдæг Оляйæн мæхи удæй бирæ аргъ кодтон, фæлæ кæцыдæр аз, куыд фæзæгъынц, нæ мыды къæм ныххаудта, фыццагау мæм хæстæг нал цыдис, æмæ уый тынгдæр мæн аххос уыд. Оляйæн мæ алыварс цы адæм уыд, мæхимæ кæй æрбахæстæг кодтон, уыдонæй чидæртæ йæ зæрдæмæ нæ цыдысты, комкоммæ мын-иу сæ нæмттæ дæр загъта, фæлæ йын æз йæ уайдзæфтæ никуы ницæмæ æрдардтон, æрæджиауæй æй бамбæрстон, Оля раст кæй уыдис, фæлæ уæдмæ байрæджы. Чидæр та мыл дзы æвзæрстыты рæстæг гадзрахатæй рацыдысты. Ууыл азтæ рацыд æмæ мæнæ ныр æз Оляйæ хатыр курын…»

 

Хатыр та йын чи нæ бакодта?

 

Кæцыдæр аз нæ республикæйы Сæйраг Советмæ æвзæрстыты рæстæг Олямæ йæхимæ басидт Дзæуджыхъæуы уæды сæргълæууæг (абон уæлæуыл нал ис æмæ йын йæ ном нæ фыссын) æмæ се ʼхсæн рауад мæнæ ахæм быцæу ныхас, райдыдта йæ кабинеты хицау:

 

– Ды, Оля, разамынд цы районæн дæттыс, уым æвзæрстыты æнæмæнг хъуамæ рамбула мæнæ ацы кандидат… æмæ йын йæ ном, йæ мыггаг загъта. Оляйæн уыцы кандидат куыд адæймаг, стæй куыд разамонæг дæр йæ зæрдæмæ никуы цыд æмæ дзы цы хъуыды кодта, уый нæ бамбæхста:

 

– Ды бакус ыл, зæгъгæ, кæмæй зæгъыс, æз уый рагæй зонын. Дæ разæй дæр. Уый фæскомцæдисмæ дæр, партийы рæнхъытæм дæр бацыд, цæмæй исты бынат æрцахса, исты бынтæ скæна, æрмæст уый тыххæй. Йæхи хабæрттæ йæм æдзухдæр æппæтæй бæрзонддæр бынаты æвæрд вæййынц. Æз, мæ зæрдæмæ цы хъуыддаг нæ фæцæуы, ууыл никуы батыхсын.

 

Горæты хицау зыдта Оля æдзухдæр йæ ныхасæн хицау кæй вæййы уый, фæлæ фæстæдæр цы æрцæудзæн, уымæн æнхъæл нæ уыдис: æвзæрстыты фæстæйы дыккаг бон ын йе стъолыл æрæвæрдтой Оляйы цыбыр курдиат «Мæ куыстæй мæ суæгъд кæн. Мæнæн демæ ахæм уавæрты дарддæр мæ бон кусын нæ бауыдзæн».

 

Нал æй бацагуырдта горæты уæды мастисæг хицау ныхасмæ дæр. Уæд Оляйы уыцы æнахуыр мийы тыххæй бирæ ныхас рауад адæмы æхсæн…

 

  1. Æнæнхъæлæджы æнкъард кæрон

 

Æз иу æм афæдзы дæргъы æппынкъаддæр фæд-фæдыл дыууæ хатты æнæсдзургæ нæ фæдæн: 8-æм мартъийы, стæй цалдæр боны фæстæ йæ гуырæнбон – 13 мартъийы, нæ ирон дзырдуаты æппæтæй уæздандæр æмæ фæлмæндæр дзырдта ссарыныл бацархайдтон. Ацы аз мын дзы ницыуал рауад: ивгъуыд мæйы æхсæзæм бон, стыр хъыгагæн, æгъатыр удхæссæг мæ сыгъдæгзæрдæ хæлары сынтæджы уæлхъус алæууыд…

 

Иры хуыздæр чызджытæй, Иры рæсугъддæр æмæ курдиатджындæр сылгоймаг-разамонджытæй иу – Быгъуылты-Дзампаты Оля ацы райдзаст дунемæ уалдзæджы фæзынд, цы азы афон уарзта æппæтæй фылдæр, уыцы уалдзæджы та нæ зæрдæрыстæй ныууагъта.

 

Хъыг мын цы уыди?

 

Зианы кæртмæ йæ ныгæнæн бон гыццыл адæм æрбамбырд ис. Бирæтæ йæ нæ фехъуыстой, уымæн æмæ нæ республикæйы мыхуыры æппæт фæрæзтæ дæр сæхи ницызонæг скодтой. Кæддæры азты Оляйы авторитет æмæ кадджын ныхасы руаджы иу бирæ кæмæндæрты уæрæх гом уыдысты уæлдæр хицауады дуæрттæ, систы машинæджынтæ, райстой цæрæнуæттæ, æрбадтысты бæрзонд æмæ æхцаджын бынæтты. Æз дзы кæй зыдтон, уыдонæй дзы иу дæр нæ уыди. Æцæг бинонтæ бузныгæй баззадысты Дзæуджы­хъæуы мэр Милдзыхты Вячеслав æмæ коммуналон хæдзарады министр Тамайты Майрæмæй, уыцы зын сахат сæ фарсмæ кæй æрбалæууыдысты, уый тыххæй…

 

Дауыраты Дамир


Похожие записи:

ОБЩЕСТВО 21.02.2024 в 18:55

Встреча поколений

Студенты Владикавказского техникума железнодорожного транспорта в преддверии Дня защитника Отечества встречали дорогих гостей. Ребятам поведали о своем ратном пути ветеран Великой Отечественной войны Александр Пагаев, председатель Комитета участников войны и военной службы республиканского Совета ветеранов Александр Азиев, участники специальной военной операции Олег Магкеев и Денис Галкин.

ОБЩЕСТВО 25.03.2022 в 18:40

Ирина Кулаева: помнить и чтить

Неповторимый облик Ирины Борисовны Кулаевой – певицы, педагога, человека – раскрывается полнее в воспоминаниях ее близких, коллег и учеников. Представляем вам эти материалы.

ОБЩЕСТВО 25.11.2021 в 08:01

Через тернии… к нормам

Почти два года мир живет в экстремальных условиях: пандемия коронавируса ввергла население планеты

ОБЩЕСТВО 23.06.2022 в 10:13

«Фæлæ мад, ныййарæг мад, уæддæр не ‘ууæнды йæ хъæбулы мæлæтыл»

81 азы размæ 22 июны райдыдта Фыдыбæстæйы стыр хæст.   1941 азы 22 июны немыцаг фашисттæ æрбалæбурдтой Советон Цæдисмæ, æмæ райдыдта æвирхъау хæст – Фыдыбæстæйы Стыр хæст. 1418боны æмæ æхсæвы… Иу бон иннæмæй карздæр… Иу æхсæв иннæмæй тæссагдæр…

ОБЩЕСТВО 21.06.2022 в 00:00

Вячеслав Мильдзихов поздравил медицинских работников с профессиональным праздником

УВАЖАЕМЫЕ МЕДИЦИНСКИЕ РАБОТНИКИ И ВЕТЕРАНЫ ЗДРАВООХРАНЕНИЯ!   От всей души поздравляю вас с профессиональным праздником! Вы избрали благородное дело – сохранение здоровья людей, спасение человеческих жизней. Ваша профессия требует глубоких знаний, целеустремленности, особых душевных качеств.

ОБЩЕСТВО 11.07.2022 в 20:01

«Единая Россия» организовала сбор книг для жителей Донбасса

ПРИСОЕДИНИТЬСЯ К АКЦИИ МОГУТ ВСЕ ЖЕЛАЮЩИЕ   «Единая Россия» уже доставила 40 тысяч книг в Донецкую и Луганскую народные республики. Готовится к отправке еще более 110 тысяч изданий.

Все новости из категории: ОБЩЕСТВО