ОБЩЕСТВО

ХÆСТОН ИДÆДЗЫ ЦÆССЫГТÆ

Æрцыд йæ царды кæрон. Хуыссы æмырæй йæ сынтæджы, æмæ ма хаттæй-хатт норст зынгау æхгæд уæлтъыфæлтты бынæй мынæг æрттывд фæкæнынц йæ фæлмаст цæстытæ. Йæ тихалӕджы хуызæн цонг æнæбонæй æрзæбул йæ сынтæгæй, æмæ цыма уæлхъæдæй бахус, афтæ зыны. Кæддæр хæрзфастæй кæй дардта, уыцы сынты базыры хуызæн дзыкку ныр урс дадалитæй пырхытæй лæууы базыл. Ацы бындзытæ та, ацы… Адæймаджы æнæбон куы базонынц, уæд ыл бынтон сагъуыйынц… Фæлæ, йæ разы чи бады, уыдон сæ бæласы къалиуæй хæстæг нæ уадзынц.

 

Зæрдæрыстæй цæуы а дунейæ хæстон идæдз Багиан. Йæ тых, йе ʼвзонгад цы цардæн, цы бæстæйæн снывонд кодта, йæ цардæмбал, йæ тиу, йе ʼфсымæр сæ цард цы Фыдыбæстæйæн снывонд кодтой, уый йæ ницæмæй барæвдыдта. Æмæ бафæллад сидзæргæс колхозы быдырты фыргуыстæй, йе ʼххормаг сывæллæттыл катайæ, йæ бæлццæттыл мæтæй, фæлæ тынгдæр та бафæллад, йæ уды рыст ын кæй ничи бамбæрста, уымæй.

 

Зыдта сидзæргæс, йæ цыппар хъæбулы хъысмæт йæхицæй аразгæ кæй у, æмæ басчъил кодта йæ дыстæ. Бон-изæрмæ колхозы быдырты кусгæйæ, æхсæв-бонмæ йæ сидзæрты хæррæгътæ æмпъузгæйæ, йæ цардæмбалмæ дзыназгæйæ, ацыд йæ цард. Рæсугъд æрыгон идæдзы йæ цæгат бæргæ кодтой, бирæ йæм фæхатыдысты, фæлæ-иу йæ ныхас уыд: «Фыдæй сидзæр сывæллæтты æз мадæй сидзæр кæнын нал бауадздзынæн». Никæмæй ницы агуырдта æмæ паддзахадæй дæр байрох.

 

Зæры бонты фæхауæггаг йæ къонайæ сидзæргæс. Лигъдоны ном ыл сбадт. Бæргæ ма фескъуыдта йæ уд йæхи къуыммæ аирвæзыныл, йæ царды бонтæ кæм арвыста, йæ цардæмбалимæ хъæрмудæй аст азы кæм фæцард, уыцы къуыммæ, фæлæ йын нал бантыст. Æмæ мæнæ йæ царды бонтæ фесты…

 

Æмæ та рынчын зæронд усы зæрдыл æрбалæууыдысты йæ тыхст æмæ уынгæг царды бонтæ.

 

Дæсгай азтæ рацыд Фыдыбæстæйы Стыр хæстæй, адæмæн сæ судзгæ хъæдгæмттæ байгас сты, фæлæ уæды онг дæр Багиан нæма базыдта, йæ цардæмбал Лалыты Георги цы фæцис, уый. Фесæфт æбæрæгæй æмæ уый сылгоймагæн цыдæр ныфсы хос уыд. Иугæр дзы сау гæххæтт нæ райстой, уæд цы нæ вæййы, кæд, мыййаг, æгас у…

 

Йæ рæстæджы ахуыргонд уыд Лалыты Георги. Сталиниры педагогон техникумы экономисты дæсныйадыл сахуыр кæнгæйæ, цард Къахеты, куыста Лагодехы районы хистæр ревизорæй. Фæлæ йын хæст фехæлдта йæ бирæ фæндтæ. Йе ʼртæ сывæллоны сæ мадимæ ныууадзгæйæ, фыццæгтимæ фæцыд хæсты быдырмæ. Йæ фæстæ ма цы лæппу райгуырд, уый зонгæ дæр нал бакодта. Йæ хæдфæстæ бархийæ ацыд йæ кæстæр æфсымæр, дæсæмкъласон, суинаг актер æмæ поэт Турки дæр æмæ абоны онг уый фæд дæр фесæфт. Хæстмæ фæцыдысты Багианæн йе ʼфсымæртæ, Тбилисы мединституты студент Иван æмæ Магрез дæр æмæ сидзæргæсæн йæ цæсты бынтæ нал басур сты.

 

Адаргъ сты хæсты тугхъулон азтæ. Адæм зæххæй дзабыр кодтой, хурæй – хæдон. Фæлæ уыцы хъаймæтæн дæр кæддæр кæрон æрцыди. Фæллад хæстонтæй ма удæгасæй чи баззад, уыдон здæхтысты сæ къонатæм, фæлæ ма Багианы бæлццæттæй хъæдхъиутæй фæзынд æрмæст Магрез, иннæтæ фесæфтысты æбæрæгæй, афтæмæй рацыд цыппор азы. Уал азы дæргъы сидзæргæс йæ цотимæ æнхъæлмæ кастысты Георгимæ.

 

Фæлæ уыцы бон арв рафæлдæхт бинонтыл. 1985 азы сæм иу бон æрбахастой фыстæг. Йӕ мард разынд Георгийæн. Куыд рабæрæг, афтæмæй Лалыйы-фырт хæсты рæстæджы тохы цæхæрмæ бахауд Новороссийскы цур Чысыл зæхмæ. 1943 азы хистæр лейтенант, æртыназдзыд Лалыты Георги хъæбатырæй фæмард. Уыцы карз тохты кæм уыд мæрдтæ кадимæ ныгæныны фадат. Чи-иу кæм фæмард, уым-иу æй баныгæдтой. Афтæ бакодтой Лалыйы-фыртæн дæр æмæ æбæрæгæй дæр уымæн фесæфт.

 

Новороссийскы ис хæсты фæдтæ бæрæггæнæг сæрмагонд къорд. Уый, хæсты фæудæй цыппор азы фæстæ бамбæлд Георгийы ингæныл. Ракъахтой йæ æмæ федтой зæрдæриссæн ныв: ингæны – цинел, цинелы тыхт – стджытæ. Къорды уæнгтæ асгæрстой цинелы дзыппытæ æмæ дзы ссардтой фыстæг. Йæ уæлæ йæ ном æмæ мыггаг, стæй йæм æй кæцæй æрæрвыстой, уый амынд адрис: ГССР, Лагодехский район, село Арешперани, Лалиева С. И.

 

Экспедицийы уæнгтæн ма цы базонын хъуыд, чи уыд, уый. Уæдмæ уыд æбæрæгæй чи фесæфт, уыдоны номхыгъды. Георгийæн йе стджытæ систой æмæ сæ баныгæдтой æфсымæрон ингæны, стæй йын уæд Къахетмæ йæ бинонтæм фыстæг арвыстой. Багиан ма кæд нырмæ æнхъæлмæ каст, уæддæр уыцы бон йæ ныфсы мæсыг бындзарæй ракалди. Фæлтау, дам, æм æнхъæлмæ кæсгæйæ куы амардаин. Бинонтæн сæ маст сног, хæрнæджы фынг ын скодтой.

 

 

Мæнæн Георги уыд мæ мадыфыд. Цы аз æй ссардтой, уыцы аз ныффыстон фыстæг Новороссийскы историон музеймæ йæ хæстон фæндæгтæ йын базоныны тыххæй æмæ дзуапп райстон музейы кусæг Герман Галинæйæ:

 

«Сообщаю Вам, что ваш дедушка, старший лейтенант, Герой Малой земли Георгий Семенович Лалиев, воевал в 107-й отдельной стрелковой бригаде в 18-ой армии. В начале 1943 года он с десантом на катерах из Геленджика был высажен на Малую землю около г. Новороссийска. 13 мая он геройски погиб в селе Мысхако. Там он и похоронен сейчас в братской могиле, над которой стоит красивый памятник. Имя вашего дедушки высечено на мемориальной доске. Данные о его гибели были найдены Московским следопытом Степаном Кашурко в Центральном архиве Министерства обороны СССР…»

 

Бафиппайын хъæуы уый, æмæ ныртæккæ Георги цы æфсымæрон ингæны ныгæд ис, уым кæй ис бирæ ирæттæ, уыдонимæ Гæздæнты æфсымæртæй сæ иу. Уымæн æмæ Чысыл зæххыл, стæй æмткæй райсгæйæ, Новороссийскы стыр тугкалæн тохтæ кæй цыд, уымæ гæсгæ фылдæр хæстон тыхтæ калдтой уырдæм.

 

Иутæ паддзахады æппæт хæрзтæй дæр хайджын фæвæййынц уæлдайджынтæй, иннæтæ баззайынц рохуаты. Цыппар сидзæры мæгуырæй чи фæхъомыл кодта, йæ бинонтæй æртæйы Фыдыбæстæйы хæст кæмæн аныхъуырдта, йæ фыд æмæ йæ хистæр æфсымæр Хуссар Ирыстоны 20-æм азы меньшевикты ныхмæ тохы кæмæн фæмард сты, колхозы быдырты фыргуыстæй чи рафтыд, уыцы Багианы паддзахад никуы ницæмæй æрхъуыды кодта. Фæлæ хæстæй æнæнизæй чи æрыздæхт, уыдон дæр, стæй сæ бинонтæ дæр фæистой фатертæ, æхцайы ӕххуыс, алы социалон лæггæдтæ…

 

Нæ мадымад тынг æрæнкъард фæстагмæ. Иуæй, рохуаты кæй баззад паддзахады ʼрдыгæй, иннæмæй та йæ цæрæн бынатæй кæй фæхауæггаг. Мах ын алы буц митæ кодтам, фæлæ æрхæндæгæй лæууыд. Уæлдайдæр ын, йæ сæдæ азы юбилейы бон Дзæуджыхъæуы иу æфсæддон ведомствойæ конверты… 300 сомы куы æрбарвыстой, уæд. Уымæй йын «бафыстой» йе стыр лæггæдтæ Фыдыбæстæйы раз.

 

Йæ цот дæр бирæ фæагуырдтой рæстдзинад, сæ мады тыххæй дæр, стæй хæсты сывæллæттæн исты зæрдæлхæнæнтæ кæй нæй, уый тыххæй, афтæмæй уал иу дæс азы размæ амард сæ хистæр æфсымæр Сулико, иу цыппар азы размæ та амард æппæты кæстæр лæппу, Георги гуыбыны кæй ныууагъта, уыцы Аслан. Æрæджы та йæ цардæй ахицæн сæ иунæг чызг Анетæ. Сæ цотæй ма ныр цардæгас у иу лæппу, Валодя, уый дæр уæззау рынчынæй хуыссы.

 

Цæуынц иугай канд хæсты ветерантæ нæ, фæлæ сæ цот, хæсты сывæллæттæ дæр. Æртæфстысты сыл сæ бирæ дудгæбæттæ. Цæуынц се ʼнусон дунемæ, цалынмæ хæсты сывæллæтты тыххæй закъæттæ хæссынц æмæ уыдоныл хъуыды кæнынц, уæдмæ…

 

Багиан базмæлыд. Йæ цæстытæ гæзæмæ байгом кодта æмæ сæ æртылд цалдæр судзгæ цæссыджы. Уыдон уыдысты рыстзæрдæ адæймаджы уыраугæ цæссыгтæ. Иу хатт ма сулæфыд, æмæ…

 

Иу хæстон идæдзæй та фæцух нæ бæстæ.

 

Ничи ферох, ницы ферох, зæгъгæ, дзурынæй кæм нæ фæллайæм, уыцы бæстæ…


Похожие записи:

ОБЩЕСТВО 3.11.2022 в 07:40

Травматизм на железной дороге

Инспекторы группы по делам несовершеннолетних Владикавказского ЛО МВД России на транспорте в рамках профилактической акции «Подросток на пути» предупреждают: железная дорога – это не место для игр и развлечений.

КУЛЬТУРА 1.02.2024 в 09:29

Разговор с вечностью

Аслан Хетагуров – художник-монументалист, заслуженный художник РСО-А, директор Владикавказского художественного училища имени Азанбека Джанаева. Он один из немногих художников в нашей республике, кто работает сегодня в технике мозаики. Специально для наших читателей Аслан Казбекович рассказал о тонкостях одной из самых древних и интересных техник живописи.

ОБЩЕСТВО 24.11.2022 в 08:43

Призывнику на заметку

Намеченными темпами проходит осенняя призывная кампания в военном комиссариате г. Владикавказа РСО-А. Большая часть наших призывников успела пройти необходимые мероприятия, связанные с призывом, получив при этом решение призывной комиссии.

ОБЩЕСТВО 9.04.2018 в 17:29

Всероссийский конкурс «Семья года»

Информируем о проведении в 2018 году Всероссийского конкурса «Семья года»

ОБЩЕСТВО 28.06.2023 в 18:56

Сергей Меняйло передал ордена мужества семьям военнослужащих

Глава РСО-А Сергей Меняйло встретился с семьями военнослужащих, погибших при проведении специальной военной операции на территории Украины.

ОБЩЕСТВО 21.09.2022 в 18:55

Таймураз Есенов удостоен высшей награды государства – звания героя Российской Федерации

«Золотую Звезду» Героя Российской Федерации родителям и супруге участника специальной военной операции на Украине, командира танка старшего сержанта Таймураза Есенова вручил первый заместитель министра обороны РФ Руслан Цаликов. В церемонии принял участие Глава РСО-А Сергей Меняйло. Встреча состоялась в Доме Правительства во Владикавказе.

Все новости из категории: ОБЩЕСТВО