ОБЩЕСТВО

ИРОН ЛИТЕРАТУРÆЙЫ ИСТОРИЙЫ БАЗЗАЙДЗÆНИС ÆНУСТÆМ

Æлборты Хадзы-Умары райгуырдыл сæххæст 85 азы

 

Ирон аив литературæйы поэзийы ссæдзæм æнусы «æхсайæмазонтæ» кæй хонæм, уыдон хуыздæртæм хауы поэт Æлборты Хадзы-Умар.

 

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты басудзæг Кочысаты Мухарбег загъта: «Ацы хæст фесæфта бæстæ». Æмæ ирон фысджытæн кæд 37-æм азты фыдæвзарæнты фæстæ, æнæхъæнæй æгъатыр дæрæн æмæ куынæг куы æрцыдысты, уый фæстæ Гафез, Плиты Грис, Калоты Хазби, Мыртазты Барис, Джусойты Нафи æмæ иу къорд фыссæджы се ʼфсæддон æхсар, сæ хæстон зæрдæ хаста размæ, кæд сын уый уыдис цардмæ реалон цæстæй кæсыны тыхдæттæг, уæддæр «æхсайæмазонты» лæггад ирон литературæйы ахсы сæрмагонд зынгæ бынат.

 

Ирон литературæмæ Булкъаты Михал, Хуыгаты Сергей, Хъодзаты Æхсар, Малиты Васо, Джыккайты Шамил, Скифирон (Тедеты Рюрик), Æлборты Хадзы-Умар æмæ æндæрты æрбацыд уыдис сусæны мæйы хæххон, сатæг уддзæфы хуызæн. Джусойты Нафи сæ йæ рæстæджы уымæн загъта: «Это – поколение тридцатилетних, поэтическая молодость которых падает на вторую половину пятидесятых годов. Ныне наступила пора их гражданской и художнической зрелости. И литература ждет от них многого».

 

«Æхсайæмазонтæ» дзырдаивадмæ æрбакъахдзæф кодтой дзырдхъом æмæ ныфсджынæй. Уыдис сæм, цы загътаиккой, уый. Æмæ зыдтой, куыд æй загътаиккой, уый. Мамсыраты Дæбе куыд загъта: «Ныфс æмæ ʼхсар хъуаг не сты нæ адæм», – уыйау ма, курдиат цух дæр не сты. Уыимæ сын хурæргомæй разынд, кæмæн æй загътаиккой, уый дæр – уыцы рæстæджы адæм аив литературæ хъуыдис уæлдæфау. Дзуццаты Хадзы-Мурат загъта: «Дунейы зынгæдæр поэтты æнтыстытæй пайда кæнынмæ басчъил кодтам нæ дыстæ, уæлдайдæр, не ʼрыгон поэттæ. Уыдонæй алкæмæ дæр ссарæн ис хæрзхъæд, хъуыдыйæ арф, формæйæ аив æмдзæвгæтæ». Адæмæн нывæфтыд дзырдæй цыма дойны уыдис, уыйау алы ног чиныгыл дæр æмбæлдысты цинимæ.

 

Нæ уыцы зынгæ поэттæй иу уыд Æлборты Хадзы-Умар. Æрбацыд æм хæрз æвзонг лæппуйæ, йе ʼнусон дунемæ дзы ацыд 72-аздзыдæй æмæ йыл никуы суæлæхох, фыдыусмæ кæсæджы цæстæнгасæй йæм никуы акаст; стыр бынтæ дзы никуы смарзта, фæлæ йын æнувыдæй фæкодта хъæбулы лæггад. Поэзийы жанры дæр, литературон критикæ æмæ литературæиртасæн куысты дæр. Уыдис йæ иузæрдион, йе ʼнæфæцудгæ фæдисон.

 

Æлборты Несторы фырт Хадзы-Умар райгуырд 1939-æм азы сусæны мæйы 15-æм бон Хуссар Ирыстоны, Цхинвалы районы Сарабучъы хъæуы зæхкусæг бинонты ʼхсæн. Йæ сабибонтæ бирæ йæхи хуызæн мæгуыр, фæлæ хъæлдзæг сабитимæ æрвыста йæ райгуырæн хъæуы. Беджызаты Чермены загъдау: «Тызмæг къуыбылæйттæй тулы размæ цард», – уæлдай тызмæгдæр та уыдис Фыдыбæстæйы Стыр хæсты фæстæ. Фæлæ йын стонг адæм фæрæзтой, иу уавæры кæй уыдысты, уый тыххæй. Афтæмæй Хаджумар райдайæн скъола каст фæцис сæхи хъæуы, аст къласы та – Уанаты.

 

Лæппу фыдæй сидзæр кæй уыдис, уый тыххæй цард мæгуыр уавæрты. Фæлæ йæ зæрдæ æппынæдзух дзырдта йæ чингуытимæ. Уымæ гæсгæ æнæххæст астæуккаг скъолайы фæстæ йæ ахуыр адарддæр кодта Цхинвалы педагогон ахуыргæнæндоны. 1959–1964 азты ахуыр кодта Хуссар Ирыстоны паддзахадон педагогон институты филологон факультеты æвзаг æмæ литературæйы хайады. Уæд ʼрæвнæлдта зæрдæбынæй поэтикон дзырдмæ. Фæлæ йæ дарддæры цард æмæ куысты уыцы ахуыр дæр фагыл нал банымадта.

 

Аивад, ахуырад цардимæ æппынæдзух размæ цæуынц, æмæ се ʼмдзу куынæ исай дæ къах, уæд дæ фæстейæ куыд фæуадздзысты, уый дæхæдæг дæр нал фæхатдзынæ. Уый тыххæй фæстæдæр фæсаууонмæ каст фæцис аспирантурæ. Диссертаци ныффыста ахæм темæйыл – «Ирон литературон критикæ 30-æм азты» æмæ йын лæвæрд æрцыд филологон зонæдты кандидаты ном.

 

Хадзы-Умар институты фæстæ куыста дзæвгар бæрнон бынæтты. Фыццаг бацыд Хуссар Ирыстоны «Мыхуырцæдис»-мæ. Уыд газет «Советон Ирыстон»-ы литературон кусæг. Стæй рахызт Фысджыты цæдисы Хуссар Ирыстоны хайады литконсультанты бынатмæ. Акуыста Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн институты зонадон кусæгæй. Уыд фысджыты аив-литературон æмæ æхсæнадон-политикон журнал «Фидиуæджы» литературон критикæ æмæ публицистикæйы хайады гæс, стæй æвзæрст æрцыд журналы сæйраг редакторæй æмæ дзы фæкуыста дзæвгар рæстæджы.

 

Уыцы иу рæстæджы Хуссар Ирыстоны паддзахадон институты, фæстæдæр университеты лекцитæ каст нырыккон ирон литературæйы историйæ. Уырдыгæй та аивта Республикæ Цæгат Ирыстон – Аланийы Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон университеты ирон литературон сфæлдыстады кафедрæмæ. Акуыста Республикæ Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн институты ирон литературæйы хайады гæсæй дæр. Фæлæ, куыд акæнынц, низ йæ бон калы.

 

Ноджы Хаджумары хъысмæтыл нæ фыдбоны сыхæгтимæ не ссæдзазон тугкалæн хæст йе ʼгъатыр сау фæд æнæныууадзгæ нæ фæцис. Хъаныхъуаты Иналы загъдау: «…жизнь человека сама по себе – мыльный пузырь».

 

Адæймаг, куыд акæнынц, хом фыд æмæ стæгæй уæлдай ницы у. Æрвыл уысм цыфыддæр хæстон хотыхты ниуынмæ хъусын, удмарæн хæст æмæ фыдбылызтæм кæсын кæй бон у. Ахæм удхæрттæн нæ ныббыхста Хадзы-Умары риссаг зæрдæ – 2011 азы тæргæйтты мæйы 30-æм бон уæззау рынчыны фæстæ не ʼхсæнæй 72-аздзыдæй фæхъуыд нæ иузæрдыг хæлар – зынгæ ирон поэт, критик æмæ литературæиртасæг, къорд поэтикон уацмысты æмбырдгæндтæ æмæ литературон-критикон уацмысты автор.

 

Фыццаг хатт йæ ном мыхуыры фæзынд журнал «Фидиуæджы» 1955 азы. Æмæ йын йæ фыццаг уацмыстæ кæд литературæйы дуæрттæ йæ разы дардыл нæ айтыгътой, уæддæр фæндаг фегом. Уый фæстæ пединституты куы ахуыр кодта, уæд фæфидар йæ поэтикон хъæлæс.

 

Разынд йе ʼрмдзæф æмæ 1964 азы рухс федта, æвзонг поэтæн йæ ныфсыл стыр ныфс чи бафтыдта, йæ цардвæндаг ын бæлвырдæй чи равдыста, йæ хъысмæт ын кæронмæ чи аскъуыддзаг кодта, йæ уыцы фыццаг поэтикон æмбырдгонд «Фæдисон». Уым Æлборы-фырт разынд, кæй уыдзæнис ирон æмæ дунеон литературæйы классиктæй бирæты сфæлдыстадон традицитæ дарддæргæнæг æмæ уыцы иурæстæджы йæхихуызон поэт. Ома, традицитæ комкоммæ, искæй уацмыстæй йæхи сфæлдыстадмæ хæссыны охыл, мыййаг, нæ иста, фæлæ уæд нæ ирон поэзийы тынг стыхджын фæлгонцон уынынад. Нæ зындгонд æмæ бафæзминаг поэттæ Цæрукъаты Алыксандр, Гафез, Джусойты Нафи, стæй – Бестауты Гиуæрги, Дзаболаты Хазби, Козаты Исидор, Дзуццаты Хадзы-Мурат æмæ нæ иннæтæй фæлгонцон уынынад барджынæй рахызт ирон поэзийы «æхсайазонтæм».

 

Уыдон сæ курдиаты фæрцы ныфсджынæй састой, къорд азты нæм чи ныффидар, поэты уыцы æргъæфст фæлгонцы фæлгæттæ. Архайдтой сæхи фæтк æмæ æгъдау æвæрыныл, кæд ын афтæ зæгъæн ис, уæд. «Æмæ дзы Хадзы-Умары фæцис йæ «хай», – загъта Нафи. Уыцы æнæфæцудгæ зæрдæйы уаг сæм ирон литературæйы æвзæрын кодта ног фæндæгтæ æмæ хъуыдытæ.

 

Сæ фылдæр ист уыдысты, нæхи аив литературæйы раздæр чи уыдис, фæлæ нын 30-æм азты Дамоклы карды бын паддзахад æмæ йæ цырддзаст хъусдарджытæ кæй «ферох» кæнын кодтой («Нигеры æнаккаг митæ не сты советон кадджын фыссæджы митæ» æмæ æндæр æртхъирæнтæй) æмæ та ногæй чи райдыдта æндидзын, уыдон.

 

Иннæтæ цыдысты, æндæр адæмты литературæты хорзæй цы уыдис, уыцы фæлтæрддзинадæй. Ныр, Нигер æмæ нæ курдиатджын фысджытæн куы фидис кодтой: «Нигер бады хохы цъуппыл: йæ бын у куыдзæппарæнау, йæ сæр гæмæх у, афтæмæй йæ сæрыхъуынтæ мигътыл сæмбæлдысты. Тынг тас ран бады», – уыцы дуг фæци. Æмæ, æхсайæм азты кæй æрбацыд нæ литературæмæ, уый тыххæй йын йæ аивтæй æнæхайæ нæ баззад поэт Æлборты Хадзы-Умар дæр. Фæлæ Андрей Вознесенский загъта: «Поэт всегда единичен, он – сам по себе».

 

Хадзы-Умар цардмæ каст йӕхирдыгонау – ирон поэт æмæ ирон адæймаджы цæстæнгасæй æмæ йæ æвдыста, куыд æй уыдта, куыд æй ныв кодта йæ хъуыдыйы, афтæмæй. Æмæ раст, уыцы ирон уд кæм тæлфы, раст уыцы ирон уддзæф кæцæй улæфы æмæ сæхи ад чи хæссынц, адæймаджы зæрдæ уыцы уацмыстæ тынгдæр агайынц.

 

Хадзы-Умар æппынæдзух куыста йæ поэтикон дæсныйадыл, куыста æмæ ахуыр кодта ирон æмæ дунеон поэзийы хуыздæр минæвæртты сфæлдыстадыл. Йæ иууыл уарзондæр поэт уыдис испайнаг литературæйы классик Гарсиа Лорка. Йæ хуыздæр уацмыстæй йын ирон æвзагмæ иудзæвгар раивта зæрдиагæй. Ирон поэзийы цæмæй верлибр аккаг бынат бацахстаид, уый тыххæй бакуыста бирæ.

 

Æлборы-фырт йе ʼмдзæвгæтæ æмæ поэмæты æмбырдгæндтæ «Мæ зæрдæйы хуызтæ», «Хуры хъæбултæ», «Уидæгты зарæг», «Æз уыцы ʼхсæв чысыл саби уыдтæн», «Бæрзонд къæвда», «Ныфсы уидаг» æмæ æндæртæй аккаг хуын бахаста ирон поэзийы къæбицмæ. Йæ литературон-критикон уацмысты чингуытæ «Ирон литературон критикæ 30-æм азты», «Уидæгтæ æмæ къабæзтау», «Æлборты Барысби» æмæ æндæртæ фæахъаз сты ирон литературӕзонынады рæзтæн.

 

Поэты уацмыстæй дзæвгар ныммыхуыр æфсымæрон адæмты æвзæгтæм аивадон тæлмацæй.

 

Хадзы-Умармæ нырма бирæ сфæлдыстадон фæндтæ уыдис, фæлæ йын сæ æххæст кæнын нæ бауагъта æгъатыр мæлæт.

 

Æлборты Хадзы-Умары ном ирон литературæйы историйы баззайдзæнис æнустæм. Никуы ферох уыдзæн йæ уарзон хæлæрттæй.

 

ХЪАЗИТЫ Мелитон,

Къостайы номыл Паддзахадон

премийы лауреат, профессор


Похожие записи:

ОБЩЕСТВО 31.05.2018 в 10:03

Юбилейный и не последний

Во Владикавказе открылся 13 000-й по России универмаг крупной торговой сети федерального значения X5 Retail Group.

ОБЩЕСТВО 12.10.2017 в 10:53

«Лицом к лицу лица не увидать. Большое видится на расстояньи»

Эти строки поэта как нельзя лучше подходят к рассказу о таком видном государственном деятеле, как Билар Кабалоев. У каждого из нас, впрочем, свой Кабалоев. На страницах газеты «Владикавказ» мы продолжаем вспоминать об этом выдающемся сыне Осетии. Вспоминает архитектор, историк архитектуры Сослан Цаллагов: «Моя мама работала тогда в минздравовской больнице хирургом. Они часто общались с Биларом […]

ГОРОД 7.04.2023 в 18:20

Туристическая столица

В Северной Осетии состоялся кейс-чемпионат по развитию туризма Владикавказа. Из 20 команд, подготовивших проекты, в финал вышли восемь, которые представили свои работы на суд жюри.

ОБЩЕСТВО 26.12.2019 в 11:16

71 молодая семья из Владикавказа получила жилищные сертификаты

Вчера глава муниципального образования г. Владикавказ Русланбек Икаев и глава Администрации местного самоуправления

ОБЩЕСТВО 24.10.2021 в 11:42

В Северной Осетии стартовал третий этап программы «Alania Business Accelerator»

Более 40 молодых предпринимателей стали участниками акселерационного этапа

ОБЩЕСТВО 5.12.2022 в 18:41

За уклонение от службы в армии наказывают строго

В военном комиссариате Владикавказа РСО-А продолжает проходить призывная кампания. Очередные команды призывников уже направлены для прохождения военной службы в войсковые части. Отслужив положенный срок, возвращаются домой наши бывшие призывники, ныне воины Вооруженных сил Российской Федерации.

Все новости из категории: ОБЩЕСТВО