ОБЩЕСТВО

ИВГЪУЫДМÆ АФÆЛГÆСЫН

Материалон культурæ æмæ хæдзары дзаума аразыны дæсныйад

 

Алантæ, ирæттæ цы зæххы фæзуат ахстой, уый географион фадæттæ сбæрæг кодтой ацы адæмы историон рæзты сæрмагонд уавæр. Ирыстоны уæлхох районтæ хицæн кодтой канд зынвадат æмæ тызмæг климæтæй нæ, фæлæ ма дзы егъау хъæды массивтæ кæй нæ уыд, уымæй. Ацы фадаты тæваг фæзынд хохæгты æппæт хæдзарадыл, арæзтæдты бакастыл: фылдæр уыдысты дурæй конд.

 

Хъæдæрмæгæй пайда кодтой сæйрагдæр хæдзарады бæстыхæйтты арæзтады, фылдæр æй æфтауц кодтой ардæм Стыр Леуахийы сæры цæрджытæ, уыдон хъуыстгонд уыдысты хъæдæрмæджы куысты дæсныйадæй. Уыцы дæсныты конд мигæнæнтæ – алыхуызон хъæууон­хæдзарадон кусæнгæрзтæ, хæдзары куысты дзауматæ – уæйгонд цыдысты Ирыстоны алы къуымты.

 

Хъæздыг у Ирыстоны зæхх алыхуызон згъæртæй (сызгъæрин, æвзист, зды, цинк). Уыдон къахыны куыст кодтой ирон адæмы фыдæлтæ. Адæмон таурæгъ куыд зæгъы, афтæмæй ирон легендарон герой – æфсадхон Ос-Бæгъатыр гуыр­дзиаг паддзах Вахтанг I (446–499 азты) рæстæджы Садоны æрзæткъахæнты къахта æвзист. Фæлæ йæ мæлæты фæстæ, йæ фырт­ты ʼхсæн тох куы райдыдта, уæд уыцы æвзисты гуырæны куыст æрлæууыд. Рагзаманты хохаг куыстад кæй уыд, æвзист æмæ здыйы гуырæн кæй куыста, ууыл дзурæг сты, Ирыстоны хæхты цы шахтæтæ баззад, уыдон. Сæ кой уынæм ивгъуыды иртасджыты куыстыты æмæ бæлццæтты фыстыты. Ирон адæм рагæй дæр быдыры кодтой зæххы куыст, хохы та – фосы куыст. Сæйраг хъæууонхæдзарадон кусæнгæрзты фæзынд ахæссæн ис аланты заманмæ, кæмдæрты ма ис ноджы раздæры дуджы кой дæр.

 

Ирон адæмы рагзаманы куыстытæй ахсджиагдæр уыд цуаны цæуын. Уыимæ баст у канд зынг­æхсæн хæцæнгарзы фæзынд нæ, фæлæ топпыхос æмæ здыйæ нæмгуытæ аразыны хъуыддаг. Хæстон (тохы) мæсгуыты сисдзæфты конструкцитæм гæсгæ зæгъæн ис, æмæ ирон адæммæ зынгæхсæн хæцæнгарз уыд суанг XIV æнусы.

 

Сæ хæдзарады стыр ахадындзинад уыд хæдзарон æмæ æрмгуысты дзаумæттæн, ахс­джиаг уыд сæ амалиуæг. Фылдæр рæзтысты, бынæттон хомагæй æххæст чи цыд, уыдон. Уыдон­мæ хауынц: сгæллад кæнын, цыхт ахсын, нæлхæ кæнын, хъæдын дзаумæттæ аразын.

 

Ирон адæмы рагондæр куыстытæй иу уыд къуымбилы куыст кæнын. Абайты Васойы хъуыдымæ гæсгæ сгæллад æмæ къуымбилы куыст кæнæн дзаумæттæй бирæты нæмттæ сты рагон ирайнаг. Революцийы агъоммæйы автортæ куыд зæгъынц, афтæмæй ирон сгæллад хицæн кодта йæ хæрзхъæддзинадæй, хъуыстгонд уыд æнæхъæн Кавказыл.

 

Бæлвырд хигъæдон миниуджытæй хайджын уыдысты ирон адæмы хæдзæрттæ æмæ цæрæнуæттæ, сæ хъахъхъæнæн арæзтæдтæ æмæ материалон культурæйы æндæр цыртдзæвæнтæ. Уыдоны фæд ма абон дæр фенæн ис Ирыстоны хæхты, уым ма сты сæ кæлæддзæгтæ.

 

Иууыл рагондæр арæзтæдтыл Ирыстоны хæхты нымайæн ис мæсыг, гæнах æмæ га­луан. Астæуккаг æнусы историк Вахушти Ирыстон хоны мæсгуыты æмæ фидæртты бæстæ, сæ бæрц ам бирæ кæй у, уый тыххæй. Ирон мæсгуытæ сыхаг адæмты мæсгуытæй хицæн кæнынц сæ æддаг бакастæй, сæ амад­æй. Уыдон дих кодтой æртæ хуызыл: цæстдарæн-хъахъ­хъæнæн, хæстон æмæ цæрæн.

 

Хæхты ирон адæмы цæрæнуæтты фарсмæ уыдис бирæ зæппæдзтæ. Уыдон арæзт уыдысты алы дугты. Дих кодтой æртæ къордыл: дæлзæххон, уæлзæххон æмæ æрдæгдæлзæххон. Зæппæдзты фæзынд ирон адæммæ æрмæст фыдæл­ты æгъдау æххæст кæнынимæ баст нæ уыд, фæлæ ма сæм зæхх чысыл кæй уыд, уыимæ.

 

Стыр цымыдисаг у традицион ирон дарæс, уый ивта бирæ æнусты дæргъы. Иу историкты æрфыстмæ гæсгæ ирон адæм дардтой хæдон æмæ хæлаф. Иннæтæм гæсгæ та – даргъ уынгæг хæлæфтæ, хæццæ сын кодтой сæ бас­махътæм, уыдон та уыдысты хуыд тынг тæнæг цармæй. Уæллаг дарæсæн сын уыдис куырæт, уый у ирон дарæсы рагон хай, йæ ном хæццæ кæны скифты дугмæ. Куыд зæгъынц, афтæмæй куырæт уыд ирон адæмы æрвылбоны дарæс куыд сылгоймæгтæн, афтæ нæлгоймæгтæн дæр. Цухъхъа та уыд бæрæгбоны дарæс, уый хицæн кодта куырæтæй йæ карстмæ гæсгæ. Къахы дарæсæн арæх дардтой æрчъитæ, уæлдайдæр та хохы. Сæ сæртыл дардтой фысы цармæй хуыд худ – уæлдзарм худ, сæрдыгон та – нымæтхуд.

 

Цухъхъайы фæзынд ирон адæммæ хаст цæуы фæсмонголты дугмæ æмæ баст у зынгæхсæн хæцæнгарз æмæ топпыхосы фæзындимæ. Топпы­хос æвæрынæн цухъхъайы риуыл дыууæ фарс дæр хуыд цыд дзыпп, уыд дихтæгонд. Цухъхъайæн-иу æвзæрстой сау, морæ кæнæ цъæх(фæныкхуыз) сгæллад.

 

Куыд æппæт Цæгат Кавказы адæмы, афтæ ирон адæмы уæлæдарæсы дæр æнæмæнг­хъæугæ хай уыдысты нарæг кавказаг рон æмæ хъама. Рон аивгонд уыд згъæр кæнæ æвзист æвзæгтæй. Хъамайæн та уыд сызгъæрин кæнæ æвзист фæлгæт.

 

Ацы æрмæджы уын, нæ зынаргъ газеткæсджытæ, фæлварæм ирон адæмы алывæрсыг цард равдисын: хæдзарады куыст, материалон культурæ, хæдзары дзаума аразыны дæсныйад. Уый нын фадат дæтты ирон адæмы ивгъуыдмæ афæлгæсынæн, сæ хæдзарады сæйраг хуызты рæзты уавæр базонынæн.

 

Калоты Барисы чиныг «Материальная культура и прикладное искусство осетин»-æй скъуыддзаг


Похожие записи:

ОБЩЕСТВО 11.01.2022 в 10:36

Становление нового общественно-политического ландшафта

Продолжающаяся второй год пандемия нанесла удар по всем сферам общественной жизни. Каждый гражданин нашей страны, нашей республики столкнулся с ее последствиями.

ОБЩЕСТВО 23.06.2022 в 09:59

Таги и Аза. История одной любви

ПРЕДЫСТОРИЯ. НОГКАУ   Дочь полковника царской армии Фатима Бекузарова (домашние звали ее Бади) вышла замуж за сына Георгиевского кавалера Хамурзу (дома его звали Бацко) Цаликова. Он работал учителем в школе селения Ногкау  Алагирского района Северной Осетии.

ОБЩЕСТВО 12.09.2023 в 08:41

СÆ АИВАД АБОН ДÆР У ÆВИДИГÆ

Иры рухстауджыты тыххæй

ОБЩЕСТВО 16.11.2022 в 20:25

Под бдительным оком городских властей

Администрация города Владикавказа уделяет значительное внимание проблемам несовершеннолетних. Вчера состоялось очередное заседание Комиссии по делам несовершеннолетних и защите их прав Затеречного муниципального округа. Социально важные и проблемные дела несовершеннолетних здесь рассматриваются дважды в месяц.

ОБЩЕСТВО 13.10.2022 в 07:06

На развод – онлайн

Оформить бракоразводный процесс теперь можно онлайн. Для этого необходимо подать заявление на развод на «Госуслугах» с помощью «Госключа», сообщает пресс-служба Министерства цифрового развития, связи и массовых коммуникаций России. Главное условие – обоюдное согласие. После подачи заявления дается месяц, чтобы обдумать решение, затем хотя бы один из супругов должен прийти в ЗАГС и лично подтвердить свое намерение.

ГЛАВНЫЕ НОВОСТИ 22.10.2021 в 20:54

Две недели, чтобы разорвать цепь заражений

С 25 октября по 7 ноября в Северной Осетии вводятся нерабочие дни.

Все новости из категории: ОБЩЕСТВО