ОБЩЕСТВО

УАРЗТА ИРОН ФЫНДЖЫ ÆГЪДÆУТТÆ, ИРОН УÆЗБЫН НЫХАС ÆМÆ ИРОН АДÆМЫ

„Миллеры дзырдуат абоны онг дæр у ирон лексикæйы тæккæ бындурондæр, баивæн кæмæн нæй, ахæм æфтауцдон“.

 

Абайты Васо

 

Миллер Федоры фырт Всеволод (1848–1913) уыдис зынгæ уырыссаг этнограф, фольклорист, лингвист æмæ археолог. 1897азæй лæууыдис Лазаревты скæсæйнаг æвзæг­ты институты сæргъы Мæскуыйы.

 

Миллер фондз хатты уыдис Ирыстоны. Уыцы экспедициты фæдыл рауагъта Мæскуыйы æртæтомон куыст «Ирон этюдтæ»:

 

Фыццаг хай – «Осетинские тексты» (1881). Фольклорон тексттæ иронау, уыдоны ʼхсæн нарты кадджытæй цалдæр.

 

Дыккаг хай – «Исследования» (1882). Ирон æвзаджы фонетикæ æмæ бæстон грамматикæ. Уымæй уæлдай ирæтты диныл сæрмагонд хай.

 

Æртыккаг хай – «Исследования» (1887). Историон æмæ этнографион иртæст.

 

Дзæуджыхъæуы уынгтæй иу, раздæры Советты уынг, хæссы Всеволод Миллеры ном.

 

7-æм апрелы 175 азы сæххæст зындгонд уырыссаг ахуыргонд, лингвист, фольклорист, этнограф æмæ археолог Миллер Федоры фырт Всеволоды райгуырдыл.

 

Миллер райгуырдис Мæскуыйы уæздан мад æмæ фыды хæдзары. Йæ фыд уыдис хъуыстгонд уырыссаг поэт æмæ тæлмацгæнæг. Йæ мад та – дæсны музыкант. Всеволод хъомыл кодта уырыссаг интеллигенцийы æхсæн, алы улæфт бонты дæр сæ хæдзары æмбырд кодтой фысджытæ, музыканттæ, артисттæ, афтæмæй Всеволод дæр ссис арæхстджын музыкант.

 

Ахуырмæ дæр тынг зæрдæргъæвд уыд æмæ йæ йæ ныййарджытæ радтой Мæскуыйы хъуыстгонд скъола – Экнесы пансионмæ. Ам ахуыргæнгæйæ, уый хорз базыдта, англисаг, немыцаг, францаг æмæ италиаг æвзæгтæ. 1865 азы Миллер бацыд ахуыр кæнынмæ Мæскуыйы университеты историон-филологон факультетмæ. Ам райста арф зонындзинæдтæ истори, этнографи, археологийæ. Сахуыр кодта санскрит, латинаг, рагон бердзенаг æмæ рагон ирайнаг æвзæгтæ. 1870 азы Всеволод æнтыстджынæй каст фæцис университет æмæ йæ ныууагътой профессоры бынатмæ бацæттæ кæнынмæ абаргæ грамматикæ æмæ санскриты кафедрæйы. 1874 азы æрыгон ахуыргонды Мæскуыйы университет арвыстой Германмæ, цæмæй йæ зонындзинæдтæ фæуæлдæр кодтаид санскриты æмæ рагон хурыскæсæйнаг адæмты историйæ. Фæстæмæ Мæскуымæ æрыздæхт 1876 азы æмæ уæд ныммыхуыр кодта йæ зонадон куыст «Очерки арийской мифологии. Асвины-Диоскуры», зæгъгæ. Миллер кусын райдыдта университеты, 1844 азæй та ссис профессор.

 

Всеволод Миллер уыд ахæм куырыхон лæг, кæцы йæхи снывонд кодта адæмы цард фæнывылдæр кæныныл. Уый ирон адæмæн стыр лæггæдтæ бакодта – зонадон æгъдауæй ныффидар кодта немыцаг ахуыргонд Карл Мюлленгорфы хъуыды ирон адæм скифтæ, сæрмæттæ æмæ алантæй кæй рацыдысты, уый. Йæхæдæг, зæгъгæ, куы федта ирон адæмы цардыуаг, куы фехъуыста кадæггæнджытæй Нарты таурæгътæ, аргъæуттæ, зарджытæ, уæд тынг фæдис кодта: куыд баззадысты ирон адæммæ рагон скифты царды миниуджытæ. Æмæ уæд ирæтты тыххæй фыста, Европæйы цы журналтæ цыд, уыдонмæ.

 

Афтæ базонын кодта чысылнымæц ирон адæмы тыххæй дунейæн. Миллер бауарзта ирон адæмы æмæ суанг йæ амæлæты онг нæ ныууагъта нæ адæмы истори, этнографи, фольклор æмæ æвзаг иртасыны куыст. Уый æхсæз хатты æрцыдис Ирыстонмæ, æрæмбырд-иу кодта ирон адæмы тыххæй цыдæриддæр фыст уыдис, уыдон. Фыццаг хатт Миллер Ирыстонмæ фæуазæг ис 1879 азы сæрды æмæ йе ʼрцыды тыххæй ныффыста фæндаггон очерк «В горах Осетии»-йы, кæцы мыхуыргонд æрцыд фæстæдæр журнал «Русская мысль»-ы. Уым дзырд цыдис Ирыстонмæ ирон æвзаджы диалекттæ сахуыр кæнынмæ кæй æрцыд, афтæ ма фольклорон æрмæг ныффыссынмæ дæр. Афæдзмæ ирон æмæ дыгурон æвзæгтæ афтæ базыдта æмæ йæ дзургæ-дзурын ничи равзæрстаид. Миллер Ирыстонмæ куы ʼрцыдис, уæд бацыд Уæлладжыры коммæ, хъуыста адæмы ныхасмæ, бирæ базыдта ирон æгъдæуттæй. Уæлдай диссаг æм фæкастысты ирон кад, кæстæртæ хистæртимæ сæхи куыд дардтой, уый. Кæстæртæй никæй федта нуазгæ, тамако дымгæ, хъæрæй дзургæ, афтæ лæггад кодтой се ʼгъдауæн. Йæ зæрдæмæ тынг фæцыдис, ирон адæм кæрæдзимæ «ды» æмæ номæй кæй дзырдтой, уый.

 

Нæлгоймæгтæ сылгоймæгтæн уæлдай кад кæй кодтой, уый дæр æнæрахатгæ нæ фæцис. Сылгоймаг дон æрцæйхаста, æмæ йæ фæндаг кодта, лæгтæ кæм бадтысты, ууылты. Сылгоймаджы ауынгæйæ, нæлгоймæгтæ фестадысты æмæ лæууыдысты цалынмæ сылгоймаг адардис, уæдмæ. Ацы æгъдау Миллер зыдта рагон сæрмæттаг æгъдауæй æмæ тынг йæ зæрдæмæ фæцыд.

 

Миллер Зджыды æфцæгыл бацыд Дыгургоммæ дæр æмæ базонгæ адæмы цардыуагимæ. Фæндæгтыл зонгæ кодта ирон кувæндæттимæ, федта Нузалы рагон аргъуан æмæ Мæскуымæ йемæ аласта дзæвгар æрмæг. Йæ дыккаг балц Ирыстонмæ уыдис 1880 азы. 1881 азы Тбилисы цыдис археологты съезд æмæ дзы Всеволод бакаст стыр доклад ирон адæмы истори, археологи, этнографи, фольклор æмæ ирон æвзаджы тыххæй. Уæд ахуыргæндтæн радзырдта, ирон адæмы царды æууæлтæ хуыздæр базоныны тыххæй комплексон программæ кæй хъæуы саразын, уый тыххæй. Миллеры хъуыдымæ гæсгæ ирон æвзагæн стыр ахадæн ис зонады, рагон скифты, сæрмæтты æмæ аланты фæдон кæй у, уый тыххæй.

 

Миллер Кавказмæ цыппæрæм балц ракодта 1885 азы, йемæ рахуыдта зынгæ ахуыргонд Максим Ковалевскийы дæр æмæ бирæ фæзылдысты Ирыстоны хъæуты, Балхъары, Кæсæджы æмæ æндæр рæтты. Хæххон уæззау уавæрты Миллер иртæста ирон адæмы цард, фольклор, фæлæ йæ хъуыддаг афтæ уарзта æмæ уыдон ницæмæ дардта. Ирон адæмы тыххæй йæ уацтæ мыхуыр цыдысты Уæрæсейы æмæ фæсарæнты журналты æмæ æмбырдгæндты. Ныммыхуыр кодта цалдæр чиныджы дæр. Йæ фæллæйтты ’хсæн ахсджиаг бынат ахсы «Осетинские этюды», кæцымæ хаст æрцыдысты нарты кадджытæ иронау æмæ дыгуронау, афтæ ма аргъæуттæ æмæ фольклорон тексттæ, стæй йæхи фыст ирон æвзаджы историон грамматикæ. Ацы чиныджы тыххæй 1911 азы æвзæрст æрцыд Уæрæсейы Академийы академикæй.

 

Бирæ фæллæйттæ ныммыхуыр кодта Миллер, фæлæ ма йæ зæрдиагæй фæндыд ирон-уырыссаг-немыцаг дзырдуат саразын дæр. Æрæвнæлдта йæ аразынмæ, фæлæ йæ къухы нал бафтыдис уыцы фæнд кæронмæ ахæццæ кæнын – фæзиан 1913 азы. (8 мин ирон дзырды æмæ дзырдбасты ныууагъта, фæлæ фаг нæ уыдысты дзырдуатæн).

 

1844 азы уырыссаг академик Андрей Шегрен ныммыхуыр кодта стыр чиныг ирон адæмы ʼвзаджы тыххæй, схуыдта йæ: «Осетинская грамматика (с осетинско-русским и русско-осетинским словарями)». Ацы грамматикæмæ гæсгæ Всеволод Миллер базыдта ирон æвзаджы æууæлтæ. Дзырдуатимæ кæсын байдыдта, академик А. Шифнер цы ирон æмæ дыгурон таурæгътæ ʼмæ аргъæуттæ ныммыхуыр кодта, уыдон. Йæхи куы барæвдзытæ кодта, уæд араст гуыргъахъ фæндагыл дард зынвадат хæхтæм.

 

Всеволод Федоры фырт бирæты сцыбæл кодта ирон адæмы истори, æгъдæуттæ, кадджытæ, зарджытæ иртасынмæ. Уыдонимæ — Собиты Инал, Гарданты Михал, Гарданты Михал, Гуыриаты Гагуыдз, Мысыкаты Мæхæмæт, Æмбалты Цоцко, Хъайтмæзты Аслæмырзæ æмæ бирæ æндæртæ.

 

Фæстагмæ ма æрхæсдзыстæм Всеволод Миллерæн йæхи ныхæстæ. 1911 азы йæ академикæй куы равзæрстой, уæд æм арфæйы ныхæстæ арвыстой ирон адæмы ахуыргæндтæ. Уый сын радта ахæм дзуапп:

 

«Я душевно тронут оказанным мне вниманием и сторицей вознагражден за свои труды в деле научного изучения языка, народного творчества и исторического прошлого Вашего способного и трудолюбивого народа – древнего сочлена индоевропейской семьи. Заинтересовавшись осетинами, сначала только с историко-этнографической стороны, как потомками аланов и сарматов, я из личных сношений с ними во время моих поездок по Осетии вынес самые отрадные впечатления. Я видел перед собою народ живой, способный, интеллигентный, бодрый, стремящийся к просвещению… Это и свойства Вашей народности возбудили во мне к ней искреннее сочувствие, которое руководило моими дальнейшими занятиями, направлявшимися зремя от времени к Осетии».

 

Всеволод Миллеры чи зыдта, уыдон ныхæстæм гæсгæ йæ хæдзары дуæрттæ кæддæриддæр гом уыдысты ирон лæгæн. Уый уарзта ирон фынджы æгъдæуттæ, ирон уæзбын ныхас æмæ ирон адæмы.


Похожие записи:

ОБЩЕСТВО 29.09.2022 в 07:02

Йæ сæрмагонд уацмысты раргом кодта мадæлон Æвзаджы хъæздыгдзинад æмæ рæсугъддзинад

Дзӕуджыхъӕуы Гӕздӕнты Гайтойы номыл фӕсивӕдон республикон библиотекӕйы кӕсӕн залы уыд  курдиатджын поэт, публицист, тӕлмацгӕнӕг Бестауты Георгийы тыххӕй фыст Цыбырты Людвиджы чиныг «Шаги в бессмертие»-йы презентаци. Мадзал арӕзт ӕрцыд Ирыстоны фысджыты цӕдисы хъӕппӕрисӕй.

ОБЩЕСТВО 30.11.2023 в 08:00

Алан Багиев: в «Яндекс переводчике» в 2024 году появится осетинский язык

Хорошую новость сообщил министр РСО-А по национальной политике и внешним связям Алан Багиев в ходе встречи с журналистами. Запуск осетинского переводчика планируется к марту следующего года. Он станет первым среди регионов СКФО.

ОБЩЕСТВО 23.03.2022 в 17:46

На работу как на праздник?

Главные причины стресса у сотрудников из Северной Осетии – эмоциональное выгорание и атмосфера в коллективе.

ОБЩЕСТВО 15.02.2023 в 19:08

Продукция компании «Деликат» стала лучшей на международной выставке

Продукция компании «Деликат» из Северной Осетии завоевала золотые медали на крупнейшей Международной выставке продуктов питания и напитков «Продэкспо-2023», проходившей в Москве с 6 по 10 февраля 2023 года.

ОБЩЕСТВО 21.03.2023 в 08:21

«МÆ ФÆНДАГ СУАДОНАУ – ÆРВИРД»

Куыд зонæм, афтæмæй Поэзийы æппæтдунеон бон æрвылаз дæр бæрæг  кæнæм 21-æм мартъийы.

ОБЩЕСТВО 23.08.2023 в 18:06

Качественные условия для реабилитации

Глава фонда «Защитники Отечества» Анна Цивилева посетила с рабочим визитом филиал организации в Северной Осетии. Совместно с заместителем председателя Правительства РСО-А Ларисой Тугановой и министром труда и социального развития Алиной Айдаровой они осмотрели рабочие кабинеты, после чего провели встречу с родителями и вдовами погибших бойцов.

Все новости из категории: ОБЩЕСТВО